สัตว์ทะเลยักษ์ในนิทานนอร์สอาจเป็นวาฬที่ลอยอ้าปากดักปลาไหม?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

คำตอบคือวาฬบางชนิดมีท่าหากินที่คล้ายคำบรรยายฮาฟกูฟา (hafgufa) ในตำรานอร์สยุคกลางจริง พวกมันลอยนิ่งที่ผิวน้ำ อ้าปากรอปลา แล้วงับปิดปาก งานวิจัยปี 2023 เสนอว่าความคล้ายนี้อาจสะท้อนการสังเกตพฤติกรรมวาฬ แต่ยังไม่มีหลักฐานยืนยันว่าตำนานเกิดจากคนเห็นวาฬทำท่านี้โดยตรง

ทีมวิจัยจาก Flinders University เปรียบเทียบพฤติกรรมกินปลา 2 แบบกับเรื่องฮาฟกูฟา แบบแรกคือ trap feeding ของวาฬหลังค่อมนอกเกาะแวนคูเวอร์ในมหาสมุทรแปซิฟิกตะวันออกเฉียงเหนือ ส่วนอีกแบบคือ tread-water feeding ของวาฬบรูด้าในอ่าวไทย ทั้งคู่เป็นวาฬบาลีนกลุ่มเดียวกันที่ใช้วิธีล่าเหยื่อแตกต่างจากการพุ่งเข้าใส่ฝูงปลา

วาฬหลังค่อมจะลอยตัวนิ่งหรืออยู่ใกล้ผิวน้ำโดยอ้าปากรออย่างน้อยหลายวินาที บางครั้งใช้ครีบอกหรือหมุนตัวช่วยพาปลาเข้าปาก ส่วนวาฬบรูด้ายกหัวขึ้น เปิดปากจนขากรรไกรล่างแตะผิวน้ำ กระแสน้ำที่เกิดขึ้นพาฝูงปลากะตักเข้ามา วาฬรออยู่ครู่หนึ่งแล้วจึงงับปาก งานศึกษาวาฬบรูด้าในอ่าวไทยบันทึกเหตุการณ์ลักษณะนี้ 58 ครั้ง ก่อนตั้งชื่อพฤติกรรมว่า “tread-water feeding”

คำบรรยายใน Konungs skuggsja หรือ The King’s Mirror ซึ่งเป็นตำราสอนเจ้าชายของนอร์เวย์ช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 13 เล่าถึงปลาขนาดมหึมาที่พ่นหรือสำรอกอาหารออกมา ปลาใกล้เคียงจึงว่ายเข้าหา เมื่อมันอ้าปากกว้างราวปากอ่าว ปลาเหล่านั้นก็เข้าไปข้างในและถูกกลืน ผู้เขียนงานปี 2023 ชี้ว่าภาพสัตว์ลอยนิ่ง อ้าปากล่อปลา แล้วปิดปากจับเหยื่อ มีจุดร่วมกับวิธีหากินของวาฬที่นักวิทยาศาสตร์เพิ่งบันทึกได้ไม่นาน

ชื่อสัตว์ในตำรามีรายละเอียดด้านการแปลที่ควรรู้ ฉบับแปลอังกฤษของ Laurence Larson ปี 1917 เรียกมันว่า “kraken” ขณะที่นักวิจัยปี 2023 ใช้ชื่อฮาฟกูฟาตามงานศึกษาต้นฉบับนอร์ส พวกเขาอธิบายด้วยว่าคำบรรยายเรื่องปลายักษ์อ้าปากดักเหยื่อมีร่องรอยเก่ากว่านั้นใน Physiologus หนังสือประวัติสัตว์ซึ่งเริ่มแพร่หลายในโลกกรีกและยุโรปโบราณ ประเพณีการเล่าเรื่องอาจสืบต่อผ่านตำราและภาพประกอบหลายยุค จึงแยกได้ยากว่ารายละเอียดส่วนใดมาจากการเห็นสัตว์จริง ส่วนใดมาจากเรื่องเล่าที่รับส่งต่อกัน

ความคล้ายจึงทำให้สมมติฐานเรื่องวาฬน่าสนใจ แต่ยังไม่ใช่หลักฐานยืนยันต้นกำเนิดของตำนาน นักวิจัยเองระบุว่าทฤษฎีที่โยงเอกสารโบราณกับปรากฏการณ์ชีววิทยามักพิสูจน์ชี้ขาดไม่ได้ สิ่งที่งานชิ้นนี้ทำได้คือชี้ให้เห็นว่าคำบรรยายบางตอนใกล้กับพฤติกรรมวาฬที่มีบันทึกจริง และเสนอให้ใช้เอกสารเก่าเป็นเบาะแสตั้งคำถามทางวิทยาศาสตร์ต่อไป

อ่านต่อ: งานวิจัย “Parallels for cetacean trap feeding and tread-water feeding in the historical record across two millennia” ในวารสาร Marine Mammal Science ปี 2023 และบทความศึกษาการกินแบบ tread-water feeding ของวาฬบรูด้าในอ่าวไทย

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th