โรคแพ้ภูมิตัวเองคืออะไร และสังเกตอาการได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ตื่นมารู้สึกเพลียทั้งที่นอนพอ บางวันปวดข้อ บางวันมีผื่นขึ้น พออาการหายไปก็คิดว่าอาจเป็นเพราะทำงานหนัก แต่เมื่อกลับมาเป็นซ้ำ หลายคนอาจเริ่มสงสัยว่าเกิดอะไรขึ้นกับร่างกาย

อาการเหล่านี้เกิดได้จากหลายสาเหตุ ตั้งแต่การพักผ่อนไม่เพียงพอไปจนถึงโรคบางชนิด หนึ่งในกลุ่มโรคที่แพทย์อาจพิจารณาเมื่อมีอาการและผลตรวจเข้าได้ คือโรคแพ้ภูมิตัวเอง

โรคแพ้ภูมิตัวเอง หรือโรคภูมิคุ้มกันทำลายตนเอง เป็นกลุ่มโรคที่ระบบภูมิคุ้มกัน ซึ่งปกติช่วยป้องกันเชื้อโรค กลับทำปฏิกิริยาต่อเนื้อเยื่อของร่างกายผิดพลาด จนเกิดการอักเสบหรือความเสียหาย โดยอาจกระทบอวัยวะเดียวหรือหลายอวัยวะก็ได้

คำนี้ไม่ได้หมายถึงโรคเดียว และไม่ใช่ชื่อเดียวกับโรคภูมิแพ้ที่มักมีอาการเมื่อสัมผัสสารกระตุ้น เช่น ฝุ่นหรืออาหาร แม้ทั้งสองกลุ่มจะเกี่ยวข้องกับระบบภูมิคุ้มกันก็ตาม

โรคในกลุ่มนี้มีอะไรบ้าง?

สถาบัน NIAMS ของสหรัฐอเมริกายกตัวอย่างโรคในกลุ่มนี้ไว้หลายชนิด ซึ่งแสดงอาการต่างกันตามอวัยวะที่ได้รับผลกระทบ เช่น

• โรคเอสแอลอี หรือ SLE: อาจกระทบผิวหนัง ข้อ ไต และอวัยวะอื่นได้ ผู้ป่วยแต่ละคนมีอาการต่างกัน

• ข้ออักเสบรูมาตอยด์: มักมีการอักเสบของข้อ ทำให้ปวด บวม หรือฝืด และอาจกระทบอวัยวะอื่นด้วย

• โรคโจเกรน: เกี่ยวข้องกับต่อมสร้างความชุ่มชื้น จึงอาจมีอาการตาแห้งและปากแห้ง

• เบาหวานชนิดที่ 1: ระบบภูมิคุ้มกันทำลายเซลล์ที่สร้างอินซูลินในตับอ่อน ผู้ป่วยจึงต้องได้รับอินซูลิน

• โรคไทรอยด์บางชนิด: เช่น ฮาชิโมโตะและเกรฟส์ ซึ่งส่งผลต่อการทำงานของต่อมไทรอยด์ต่างกัน

MedlinePlus ระบุว่าโรคในกลุ่มนี้มีมากกว่า 80 ชนิด และส่วนใหญ่ยังไม่ทราบวิธีป้องกันที่แน่นอน สาเหตุของแต่ละโรคยังศึกษาอยู่ โดยพันธุกรรมและสิ่งแวดล้อมอาจมีส่วนเกี่ยวข้อง การมีคนในครอบครัวเป็นโรคจึงไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะต้องเป็นตาม

อาการแบบไหนควรไปตรวจ?

อาการที่พบได้ เช่น อ่อนเพลีย มีไข้ ปวดข้อ หรือมีผื่น แต่แต่ละอาการก็พบในโรคอื่นได้เช่นกัน บางคนอาจมีอาการเป็นช่วง ๆ แล้วดีขึ้น ก่อนกลับมากำเริบอีก

หากมีอาการต่อเนื่อง เป็นซ้ำ หรือรบกวนชีวิตประจำวัน ควรพบแพทย์และเล่าให้ละเอียดว่าเริ่มเมื่อไร เป็นนานแค่ไหน มีข้อบวมหรือผื่นร่วมด้วยหรือไม่ รวมถึงแจ้งยาและประวัติโรคในครอบครัว ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้แพทย์เลือกตรวจได้เหมาะกับอาการ

แพทย์อาจตรวจร่างกาย ตรวจเลือด ปัสสาวะ หรือส่งตรวจอื่นตามอวัยวะที่สงสัย ผลตรวจภูมิคุ้มกันบางรายการ เช่น ANA ต้องแปลร่วมกับอาการและผลตรวจอื่น ผลบวกเพียงอย่างเดียวไม่ได้ยืนยันว่าเป็นโรค และการตรวจชนิดใดชนิดหนึ่งก็ไม่ครอบคลุมโรคแพ้ภูมิตัวเองทุกชนิด

ถ้ามีอาการรุนแรงหรือเกิดขึ้นฉับพลัน เช่น หายใจลำบาก เจ็บหน้าอก สับสน หรือแขนขาอ่อนแรงเฉียบพลัน ควรไปห้องฉุกเฉินทันที ไม่ต้องรอดูว่าเกี่ยวกับภูมิคุ้มกันหรือไม่

รักษาได้อย่างไร?

MedlinePlus อธิบายว่าโรคในกลุ่มนี้ส่วนใหญ่เป็นโรคเรื้อรัง แต่หลายชนิดควบคุมได้ การรักษาจึงขึ้นอยู่กับชื่อโรค อวัยวะที่ได้รับผลกระทบ และความรุนแรง แพทย์อาจใช้ยาลดการอักเสบ ยาปรับหรือกดภูมิคุ้มกัน กายภาพบำบัด หรือให้สารที่ร่างกายขาด เช่น ฮอร์โมนไทรอยด์หรืออินซูลินในโรคที่จำเป็น

ยากดภูมิบางชนิดเพิ่มความเสี่ยงต่อการติดเชื้อและมีผลข้างเคียง จึงควรใช้และติดตามตามคำแนะนำของแพทย์ ไม่หยุดหรือปรับยาเอง รวมถึงปรึกษาก่อนใช้สมุนไพรหรืออาหารเสริมที่อ้างว่ากระตุ้นภูมิ

ในชีวิตประจำวัน การพักผ่อนให้พอ ขยับร่างกายตามกำลัง และไปพบแพทย์ตามนัดช่วยให้ดูแลสุขภาพและติดตามโรคได้ต่อเนื่อง หากอาการเปลี่ยนไปหรือสงสัยผลข้างเคียงจากยา ควรแจ้งแพทย์ การรู้ชื่อโรคและเข้าใจแผนรักษาของตัวเองเป็นจุดเริ่มต้นที่ช่วยให้รับมือกับอาการได้เหมาะสมขึ้น