ปลาหมอคางดำจะกำจัดให้หมดจากประเทศไทยได้ไหม

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

หลายปีที่ผ่านมา เราเห็นทั้งการลงแขกจับปลา การตั้งจุดรับซื้อ และการปล่อยปลาผู้ล่า แต่ก็ยังมีข่าวพบปลาหมอคางดำในพื้นที่ต่าง ๆ อยู่เรื่อย ๆ จนอดสงสัยไม่ได้ว่า ที่จับกันไปจำนวนมากนั้นจะมีวันทำให้ปลาชนิดนี้หมดไปจากประเทศไทยได้จริงไหม

คำตอบตามหลักฐานที่มีตอนนี้คือ การกำจัดให้หมดทุกตัวทั่วประเทศมีโอกาสสำเร็จน้อยมาก แต่ยังฟันธงไม่ได้ว่าเป็นไปไม่ได้ตลอดกาล งานทบทวนวิชาการที่ตีพิมพ์ในปี 2567 ประเมินว่า ด้วยการกระจายตัวที่กว้าง ประชากรจำนวนมาก และความสามารถในการขยายพันธุ์ การกำจัดประชากรทั้งหมดจึงไม่น่าจะเกิดขึ้นได้

พูดง่าย ๆ คือ เราอาจกำจัดออกจากแหล่งน้ำบางแห่งได้ แต่การทำให้ไม่เหลือเลยทั้งประเทศเป็นโจทย์ใหญ่กว่ามาก เพราะต้องค้นหาและจัดการประชากรที่หลงเหลืออยู่ในแหล่งน้ำจำนวนมาก รวมทั้งป้องกันไม่ให้ปลาเข้ามาใหม่

ทำไมจับได้เยอะแล้วถึงยังไม่หมด?

ปลาหมอคางดำไม่ได้อยู่ในบ่อใบเดียวที่ระบายน้ำแล้วจับออกได้หมด หลายพื้นที่เป็นคลอง แม่น้ำ หรือแหล่งน้ำที่เชื่อมถึงกัน บางจุดเข้าถึงยาก บางช่วงมีน้ำหลาก ปลาและลูกปลาจึงอาจเคลื่อนจากพื้นที่หนึ่งไปอีกพื้นที่หนึ่งได้ ขณะที่ปลาที่รอดจากการจับยังสามารถขยายพันธุ์ต่อ

รัฐบาลรายงานว่า ตั้งแต่วันที่ 2 กุมภาพันธ์ 2567 ถึง 27 สิงหาคม 2569 มีการกำจัดปลาหมอคางดำออกไปแล้วกว่า 10 ล้านกิโลกรัม ตัวเลขนี้สะท้อนปริมาณที่นำออกมาได้ แต่ไม่ได้บอกว่าตอนนี้เหลืออยู่ในธรรมชาติอีกเท่าไร หรือเหลืออยู่ตรงไหนบ้าง

ส่วนคำว่า “สำรวจไม่พบ” ก็ต้องดูขอบเขตและวิธีสำรวจด้วย การไม่พบปลาในจุดที่ตรวจช่วงหนึ่งยังไม่ใช่หลักฐานว่าไม่มีปลาเหลืออยู่ในทุกซอกคลองตลอดไป จึงต้องติดตามซ้ำ โดยเฉพาะพื้นที่ที่เชื่อมกับแหล่งน้ำอื่น

ถ้าอย่างนั้นยังควรจับต่อไหม?

ควรครับ เพราะการกำจัดให้หมดประเทศกับการลดจำนวนปลาเป็นคนละเป้าหมาย แม้ยังทำให้เป็นศูนย์ทั่วประเทศไม่ได้ การจับออกอย่างต่อเนื่องและป้องกันการแพร่กระจายก็อาจช่วยลดแรงกดดันต่อสัตว์น้ำพื้นถิ่นและบ่อเลี้ยงในพื้นที่ได้ แต่ต้องติดตามผลจริงว่าจำนวนปลาลดลงต่อเนื่องหรือกลับมาเพิ่มอีก

ผลกระทบไม่ได้มีแค่เรื่องจำนวนปลาที่จับได้ คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติระบุว่า จากการสำรวจอ่าวคุ้งกระเบน จังหวัดจันทบุรี พบสัดส่วนปลาหมอคางดำมากกว่าร้อยละ 60 ของสัตว์น้ำที่พบทั้งหมด ขณะที่ความหลากหลายและความหนาแน่นของสัตว์น้ำลดลง นี่เป็นผลสำรวจเฉพาะพื้นที่ ไม่ใช่สัดส่วนของทั้งประเทศ แต่ทำให้เห็นว่าบางจุดได้รับผลกระทบหนักเพียงใด

การควบคุมจึงต้องทำหลายทางพร้อมกัน ทั้งจับออก เฝ้าระวังพื้นที่ใหม่ ป้องกันการเคลื่อนย้ายปลามีชีวิต และให้ชุมชนที่ได้รับผลกระทบมีส่วนร่วมวางแผน ส่วนการใช้ปลาผู้ล่าต้องให้หน่วยงานที่รับผิดชอบประเมินความเหมาะสมของแต่ละพื้นที่ เพราะการปล่อยสัตว์น้ำลงธรรมชาติก็อาจสร้างผลกระทบอื่นได้

สำหรับบ่อเลี้ยงหรือแหล่งน้ำขนาดเล็กที่แยกจากแหล่งน้ำอื่นได้ การจัดการอาจทำได้ทั่วถึงกว่าแหล่งน้ำเปิด แต่ต้องตรวจซ้ำและป้องกันปลาเล็ดลอดเข้ามาใหม่ เกษตรกรที่พบปลาสงสัยควรติดต่อสำนักงานประมงในพื้นที่เพื่อช่วยตรวจชนิดและแนะนำวิธีจัดการ

ถ้าพบปลาในแหล่งน้ำสาธารณะ อย่านำปลามีชีวิตไปปล่อยหรือเคลื่อนย้ายต่อ และอย่าใช้กระแสไฟฟ้าหรือสารเคมีกำจัดเอง รัฐแนะนำให้แจ้งเจ้าหน้าที่ประมงเพื่อประเมินและเข้าจัดการ

ดังนั้น ถ้าถามว่า “หมดจากไทยได้ไหม” คำตอบที่ตรงที่สุดในวันนี้คือ ยากมากจนงานวิชาการมองว่าไม่น่าเกิดขึ้นได้ แต่สิ่งที่ยังทำได้และจำเป็นคือกดจำนวนลงให้มาก ป้องกันพื้นที่ใหม่ และรักษาการควบคุมอย่างต่อเนื่อง เพื่อให้ความเสียหายต่อคนและระบบนิเวศลดลง