ย้อน 54 ปี กฎทรงผมนักเรียนไทย เริ่มจากยุคไหน ทำไมต้องตัดสั้น

ทุกวันนี้ภาพนักเรียนชายตัดผมสั้นเกรียน นักเรียนหญิงผมสั้นระดับติ่งหู หรือทรงผมที่โรงเรียนกำหนด อาจเป็นภาพคุ้นตาของคนไทยมาหลายรุ่น แต่เคยสงสัยหรือไม่ว่า ทำไมการเป็นนักเรียนจึงต้องมาพร้อมข้อกำหนดเรื่องทรงผม และใครเป็นคนเริ่มต้นกฎเหล่านี้

คำตอบไม่ได้อยู่แค่ในระเบียบของโรงเรียน เพราะเรื่องนี้มีประวัติศาสตร์เกี่ยวข้องกับกฎหมายและแนวคิดการอบรมเยาวชนของประเทศไทยด้วย

จุดเริ่มต้นสำคัญอยู่ในปี พ.ศ. 2515

หากย้อนดูรากฐานทางกฎหมายที่สำคัญ ต้องเริ่มจากวันที่ 22 เมษายน พ.ศ. 2515 ซึ่งเป็นวันที่มีประกาศของคณะปฏิวัติ ฉบับที่ 132 ออกมา โดยมีแนวคิดเกี่ยวกับการอบรมดูแลนักเรียนและนักศึกษาให้เติบโตเป็นพลเมืองดี อยู่ในระเบียบประเพณีและกฎหมายของบ้านเมือง

ต่อมาได้มีการออกกฎกระทรวง ฉบับที่ 1 พ.ศ. 2515 และแก้ไขเพิ่มเติมด้วยกฎกระทรวง ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2518 ซึ่งกำหนดข้อห้ามเกี่ยวกับการแต่งกาย ความประพฤติ และทรงผมของนักเรียนอย่างชัดเจน

นี่คือจุดสำคัญที่ทำให้ข้อกำหนดเรื่องทรงผมนักเรียนกลายเป็นเรื่องที่มีฐานทางกฎหมายระดับประเทศ ไม่ใช่เพียงธรรมเนียมที่โรงเรียนแต่ละแห่งคิดขึ้นเอง

ทำไมผู้ชายต้องตัดสั้น ผู้หญิงก็มีข้อจำกัด

ข้อกำหนดในกฎกระทรวงฉบับที่ 2 พ.ศ. 2518 ระบุรายละเอียดเกี่ยวกับทรงผมเอาไว้ โดยนักเรียนชายห้ามไว้ผมยาวจนด้านข้างและด้านหลังเลยตีนผม รวมถึงห้ามไว้หนวดและเครา

ส่วนนักเรียนหญิงห้ามไว้ผมยาวเลยต้นคอ เว้นแต่สถานศึกษาอนุญาตให้ไว้ยาวได้ แต่ต้องรวบให้เรียบร้อย นอกจากนี้ยังมีข้อห้ามเกี่ยวกับการดัดผมและการใช้เครื่องสำอาง

เหตุผลเบื้องหลังข้อกำหนดเหล่านี้เชื่อมโยงกับแนวคิดเรื่องการอบรมเยาวชนให้เป็นบุตรที่ดีของผู้ปกครอง เป็นศิษย์ที่ดีของครู และอยู่ในระเบียบของสังคมในเวลานั้น

ปี 2563 จุดเปลี่ยนของกฎทรงผมนักเรียน

หลังจากใช้แนวทางเดิมมาเป็นเวลานาน กระทรวงศึกษาธิการได้ออกระเบียบว่าด้วยการไว้ทรงผมของนักเรียน พ.ศ. 2563 เพื่อปรับปรุงข้อกำหนดให้เหมาะสมกับสภาพสังคมและคำนึงถึงศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์

ระเบียบฉบับนี้เปิดให้นักเรียนชายและหญิงไว้ผมสั้นหรือผมยาวได้ โดยนักเรียนชายที่ไว้ผมยาวยังมีข้อกำหนดเรื่องความยาวด้านข้างและด้านหลัง ส่วนนักเรียนหญิงที่ไว้ผมยาวต้องรวบให้เรียบร้อย

อย่างไรก็ตาม โรงเรียนยังสามารถกำหนดรายละเอียดเพิ่มเติมได้ โดยต้องได้รับความเห็นชอบจากคณะกรรมการสถานศึกษา และคำนึงถึงการมีส่วนร่วมของนักเรียน ผู้ปกครอง และชุมชน

ปี 2566 ยกเลิกกฎทรงผมส่วนกลาง

วันที่ 1 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2566 มีการประกาศระเบียบกระทรวงศึกษาธิการเพื่อยกเลิกระเบียบทรงผมนักเรียน พ.ศ. 2563 โดยมีผลตั้งแต่วันที่ 2 กุมภาพันธ์ 2566 เป็นต้นไป

การเปลี่ยนแปลงครั้งนี้ทำให้ไม่มีข้อกำหนดความยาวทรงผมแบบเดียวกันที่ใช้บังคับนักเรียนทั่วประเทศตามระเบียบกระทรวงฉบับดังกล่าวอีกต่อไป

แต่ไม่ได้หมายความว่าโรงเรียนจะไม่สามารถกำหนดระเบียบเรื่องทรงผมได้เลย เพราะกระทรวงศึกษาธิการได้เปลี่ยนมาใช้แนวนโยบายให้สถานศึกษากำหนดแนวปฏิบัติตามบริบทของตนเอง

ปี 2568 ศาลปกครองสูงสุดมีคำพิพากษาอีกครั้ง

อีกหนึ่งจุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2568 เมื่อศาลปกครองสูงสุดมีคำพิพากษาในคดีหมายเลขดำที่ ฟร. 24/2563 เพิกถอนกฎกระทรวง ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2518 ซึ่งเป็นข้อกำหนดเรื่องทรงผมและเครื่องสำอางของนักเรียน

ประเด็นสำคัญคือข้อกำหนดดังกล่าวกระทบต่อสิทธิและเสรีภาพในร่างกายของนักเรียน และต้องพิจารณาความเหมาะสมตามหลักสิทธิเด็กและประโยชน์สูงสุดของเด็ก

จึงเป็นอีกเหตุการณ์ที่สะท้อนให้เห็นว่ากฎเกี่ยวกับนักเรียนไม่สามารถพิจารณาเฉพาะเรื่องความเรียบร้อยหรือการเชื่อฟังคำสั่งเท่านั้น แต่ต้องคำนึงถึงสิทธิของผู้เรียนด้วย

แล้วปัจจุบันโรงเรียนยังบังคับตัดผมได้หรือไม่

ข้อมูลล่าสุดจากกระทรวงศึกษาธิการเมื่อวันที่ 18 สิงหาคม พ.ศ. 2569 ระบุว่า โรงเรียนสามารถกำหนดแนวปฏิบัติเรื่องทรงผมตามบริบทและความเหมาะสมของสถานศึกษาได้ โดยต้องผ่านความเห็นชอบของคณะกรรมการสถานศึกษา และเปิดรับฟังความคิดเห็นจากนักเรียนและผู้มีส่วนได้เสีย

ขณะเดียวกัน กระทรวงศึกษาธิการยังย้ำให้สถานศึกษาหลีกเลี่ยงการละเมิดสิทธิเสรีภาพทางร่างกายของเด็ก และใช้การให้คำปรึกษามากกว่าการบังคับที่กระทบสิทธิ

เรื่องทรงผมนักเรียนจึงเดินทางจากกฎที่กำหนดรายละเอียดเหมือนกันทั่วประเทศ มาสู่แนวทางที่ให้โรงเรียนมีส่วนกำหนดมากขึ้น แต่ต้องอยู่ภายใต้กรอบสิทธิและศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์

บทสรุป: กฎทรงผมนักเรียนไทยไม่ได้เกิดขึ้นเพียงเพราะต้องการให้เด็กดูเรียบร้อย แต่มีรากฐานจากแนวคิดเรื่องการอบรมวินัยและความประพฤติของเยาวชนในอดีต ก่อนจะค่อย ๆ เปลี่ยนแปลงตามแนวคิดด้านสิทธิเด็กและกฎหมายในสังคมปัจจุบัน

แล้วในมุมของคุณ โรงเรียนควรมีสิทธิกำหนดทรงผมของนักเรียนมากน้อยแค่ไหน ระหว่างการรักษาระเบียบของโรงเรียนกับเสรีภาพในการเลือกทรงผมของเด็ก เรื่องไหนควรมีน้ำหนักมากกว่ากัน