ทำไมตุรกียอมเป็น 'ถังขยะของยุโรป' ? ประเทศรวยลดภาระ แทน แต่ชาวบ้านรับกรรม

ทำไมตุรกียอมเป็น 'ถังขยะของยุโรป' ? ประเทศรวยลดภาระ แทน แต่ชาวบ้านรับกรรม

จากประเทศที่เคยประกาศเป้าหมาย “ขยะเป็นศูนย์” กลับ กลายเป็น “แหล่งรับขยะ” จากยุโรปหลายแสนตันต่อปี แทน ตุรกีกำลังเผชิญความย้อนแย้ง เมื่อธุรกิจค้าขยะ ข้ามชาติสร้างเม็ดเงินมหาศาลให้ผู้ประกอบการบางกลุ่ม แต่กลับทิ้งมลพิษและต้นทุนสิ่งแวดล้อมให้ประชาชน แบกรับ จนเกิดคำถามว่า ใครกันแน่ที่ได้กำไร และใคร ต้องจ่ายราคาจากขยะของโลก?

ขณะที่ “ไทย” กำลังปวดหัวกับขยะต่างชาติที่ลักลอบ ทะลักเข้าประเทศ อีกฟากหนึ่งของโลก "ตุรกี" กลับ กลายเป็น “ถังขยะของยุโรป” รับพลาสติกหลายแสนตัน ต่อปี สะท้อนวิกฤติขยะข้ามชาติที่ประเทศร่ำรวยผลัก ภาระให้ประเทศปลายทางแบกรับ

รู้หรือไม่? ในปี 2567 ตุรกีนำเข้าเศษพลาสติกมากถึง 677,663 ตัน โดย “ราว 77%” มาจากสหราชอาณาจักร และประเทศสมาชิกสหภาพยุโรปรวมกัน ตามฐานข้อมูล การค้าของสหประชาชาติ

ขณะที่ข้อมูลจากคณะกรรมาธิการยุโรป ระบุว่า ในปี 2568 ตุรกีนำเข้าขยะพลาสติกจากสหภาพยุโรปมาก ถึง 510,000 ตัน คิดเป็นราว 36% ของขยะพลาสติก ทั้งหมดที่ EU ส่งออกไปต่างประเทศ จนทำให้ตุรกีขึ้นเ “ประเทศปลายทางอันดับหนึ่ง” ของขยะที่ส่งออกจาก สหภาพยุโรป

จุดเปลี่ยนเกิดขึ้นในปี 2561 เมื่อ “จีน” เริ่มปิดประตูนำ เข้าขยะหลายประเภท ภายใต้ "นโยบายดาบแห่งชาติ” (National Sword) ทำให้ประเทศร่ำรวยต้องเร่งหาปลาย ทางแห่งใหม่

ขยะจำนวนมหาศาลจึงเปลี่ยนเส้นทางไปยังประเทศอื่น อย่างไทย มาเลเซีย อินโดนีเซีย ตุรกี ฯลฯ แทน

“ตุรกี” จึงกลายเป็นตัวเลือกสำคัญ เพราะอยู่ใกล้ยุโรป มีต้นทุนรีไซเคิลต่ำกว่า และมีอุตสาหกรรมที่ต้องการ พลาสติกรีไซเคิลเป็นวัตถุดิบ

แต่เงินจากขยะ แลกมาด้วยอะไร?

พลาสติกบางส่วนปนเปื้อนหรือรีไซเคิลได้ยาก จนมี ต้นทุนจัดการสูง ขยะที่เหลือจึงอาจถูกลักลอบทิ้งหรือ เผาอย่างผิดกฎหมาย แทนที่จะถูกกำจัดอย่างถูกวิธี

“เมืองอาดานา” ทางตอนใต้ของตุรกี เป็นหนึ่งในพื้นที่ ที่เผชิญปัญหานี้ โดยมีสถานประกอบการจัดการขยะ พลาสติกราว 180 แห่ง และเป็นหนึ่งในจุดหมายหลักของ ขยะนำเข้าจากต่างประเทศ

รายงานของ Mongabay องค์กรข่าววิทยาศาสตร์สิ่ง แวดล้อม พบเศษพลาสติกตามแม่น้ำเซย์ฮาน รวมถึง บรรจุภัณฑ์ที่ “มีฉลากจากเยอรมนี อังกฤษ และสเปน” ขณะที่ชาวประมงในพื้นที่เล่าว่า เมื่อ 30 ปีก่อน น้ำใน แม่น้ำยังสะอาดจนสามารถนำมาต้มชาได้ แต่วันนี้กลับ เต็มไปด้วยขยะและมลพิษ

ประกาศ 'ขยะเป็นศูนย์ แต่กลับรับขยะต่างชาติ?

ย้อนกลับไปปี 2560 ตุรกีเปิดตัวโครงการ Zero Waste เพื่อส่งเสริมการลดขยะและรีไซเคิล แต่หลังจีนปิด ประตูรับขยะ ตุรกีกลับกลายเป็นปลายทางสำคัญของ พลาสติกจากยุโรป

แม้รัฐบาลตุรกียืนยันว่าอนุญาตให้นำเข้าเฉพาะขยะที่ สะอาดและรีไซเคิลได้ พร้อมดำเนินมาตรการตรวจสอบ และลงโทษโรงงานที่ฝ่าฝืน แต่ปัญหาขยะมหาศาลที่รั่ว ไหลสู่สิ่งแวดล้อม ยังคงจุดคำถามถึงประสิทธิภาพการ กำกับดูแล

ยิ่งไปกว่านั้น แม้สหภาพยุโรปจะพบข้อกังวลเกี่ยวกับ ระบบจัดการขยะของตุรกี แต่ยังเปิดทางให้ส่งออกขยะ ไปยังตุรกีต่อไป

สุดท้าย ใครได้กำไร ใครจ่ายต้นทุน?

ในมุมเศรษฐกิจ ธุรกิจรีไซเคิลช่วยสร้างงานและเปลี่ยน ขยะเป็นวัตถุดิบที่มีมูลค่า แต่หากจัดการไม่ดี ต้นทุน มลพิษกลับไม่ได้ตกอยู่กับผู้ประกอบการเพียงฝ่ายเดียว

ประเทศร่ำรวยลดภาระจัดการขยะ โรงงานได้วัตถุดิบ ราคาถูก แต่ชาวบ้านอาจต้องเผชิญแม่น้ำปนเปื้อน พื้นที่ เกษตรเสียหาย และความเสี่ยงต่อสุขภาพ

นี่คือความย้อนแย้งของธุรกิจค้าขยะโลก ที่สะท้อนว่า 'ขยะไม่ได้หายไปไหน เพียงแค่ถูกส่งต่อให้คนอื่นรับ ภาระ

สำหรับประเทศร่ำรวย การส่งออกขยะอาจหมายถึง ต้นทุนที่ลดลง แต่สำหรับประชาชนในประเทศปลายทาง นี่อาจหมายถึงแม่น้ำที่เน่าเสีย ผืนดินที่ปนเปื้อน และสิ่ง แวดล้อมที่ต้องใช้เวลาฟื้นฟูอีกหลายสิบปี

ดังคำกล่าวของชาวประมงในเมืองอาดานา แห่งตุรกีที่ สรุปความย้อนแย้งของธุรกิจนี้ได้อย่างเจ็บแสบว่า “มีคน เพียงไม่กี่คนที่ทำเงินจากการนำเข้าขยะ แต่ประชาชน และธรรมชาติต่างหากที่ต้องเป็นผู้จ่ายต้นทุน”