ปราสาทเมืองต่ำมีชื่อเดิมหรือไม่? ชื่อนี้มาจากที่ตั้งเมื่อเทียบกับพนมรุ้งอย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

กรมศิลปากรระบุว่ายังไม่พบจารึกที่บอกชื่อเดิมของปราสาทเมืองต่ำ ส่วนชื่อ “เมืองต่ำ” ที่ใช้กันอยู่สันนิษฐานว่ามาจากที่ตั้งบนที่ราบเมื่อเทียบกับพนมรุ้งบนที่สูง ข้อแรกเป็นการบอกขอบเขตของหลักฐานที่พบ ส่วนข้อหลังเป็นคำอธิบายชื่อที่ยังไม่ใช่ชื่อโบราณซึ่งอ่านได้จากจารึก

เหตุที่ต้องแยกสองเรื่องนี้ เพราะคำว่า “ไม่พบจารึกที่บอกชื่อเดิม” ไม่ได้แปลว่าไม่เคยพบจารึกในบริเวณปราสาทเลย ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทยของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่า ระหว่างการบูรณะพบชิ้นส่วนจารึก 4 ชิ้นในปี 2533 ตัวอักษรเป็นอักษรขอมโบราณ มีภาษาสันสกฤตและเขมร และข้อความที่สรุปได้มีเพียงชื่อบุคคลกับเทวสถาน

รายการจารึกเหล่านี้จึงยืนยันว่ามีหลักฐานการเขียนอยู่ที่ศาสนสถาน แต่ข้อมูลที่ลงทะเบียนไว้ยังไม่ให้ชื่อเดิมของปราสาทที่ใช้เรียกแทนชื่อปัจจุบัน อีกทั้งมีรายงานการตรวจร่องรอยจารึกอีกตำแหน่งหนึ่งในปี 2562 ซึ่งผู้เชี่ยวชาญระบุอักษรว่าเป็นขอมโบราณและวางแผนอ่านถ่ายถอดต่อไป ข้อความที่ยังไม่ได้ถอดความไม่ควรถูกนำไปใช้ยืนยันชื่อสถานที่

คำอธิบายชื่อ “เมืองต่ำ” มาจากการเปรียบตำแหน่งกับภูมิประเทศ กรมศิลปากรเสนอว่าปราสาทตั้งอยู่บนพื้นราบหรือพื้นที่ต่ำ ขณะที่ปราสาทพนมรุ้งอยู่บนที่สูง แหล่งข้อมูลของอุทยานประวัติศาสตร์พนมรุ้งระบุว่าปราสาทเมืองต่ำอยู่ทางตะวันออกเฉียงใต้ของเขาพนมรุ้งราว 7 กิโลเมตร และเป็นปราสาทบนที่ราบในบริเวณเขาพนมรุ้ง–เขาปลายบัด

คำว่า “ต่ำ” ในคำอธิบายนี้จึงเป็นตำแหน่งเมื่อเทียบกับพื้นที่สูงใกล้เคียง ไม่ใช่ข้อสรุปว่าปราสาทมีความสำคัญน้อยกว่า หรือว่าเป็นเมืองที่อยู่ใต้การปกครองของพนมรุ้ง หลักฐานด้านภูมิศาสตร์ช่วยอธิบายได้ว่าทำไมคนจึงอาจเรียกสถานที่ด้วยชื่อนี้ แต่ไม่ได้บอกว่าใครเป็นผู้ตั้งชื่อและตั้งขึ้นในยุคใด

กรมศิลปากรอธิบายว่าอายุและคติการก่อสร้างของปราสาทศึกษาจากรูปแบบศิลปกรรม สถาปัตยกรรม ประติมากรรม และลวดลายสลักที่พบในบริเวณนั้น ข้อมูลเหล่านี้เป็นอีกชุดหลักฐานหนึ่ง ใช้อธิบายตัวโบราณสถานได้ แม้ยังไม่พบจารึกที่บอกชื่อเดิม การไม่มีชื่อในหลักฐานที่รู้จักจึงไม่ทำให้ข้อมูลด้านรูปแบบศิลปะหรือประวัติการบูรณะหมดความหมาย

กรมศิลปากรขุดค้นและขุดแต่งปราสาทเมืองต่ำในช่วงปี 2531–2532 และบูรณะด้วยวิธีอนัสติโลซิสจนแล้วเสร็จในปี 2539 วิธีนี้ประกอบชิ้นส่วนเดิมกลับเข้าที่ตามหลักฐานที่เหลืออยู่ ข้อมูลดังกล่าวบอกประวัติการศึกษากับการอนุรักษ์สมัยใหม่ ไม่ใช่คำตอบเรื่องชื่อโบราณของสถานที่

เวลาอ่านประวัติของสถานที่ คำอธิบายว่า “น่าจะมาจาก” ควรแยกจากชื่อที่มีหลักฐานระบุไว้โดยตรง ตำแหน่งบนแผนที่ช่วยให้เข้าใจสมมติฐานเรื่องคำว่าเมืองต่ำ แต่ยังใช้แทนหลักฐานชื่อเดิมไม่ได้

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th