บริษัท VOC ของเนเธอร์แลนด์กลายเป็นบริษัทมหาชนยุคแรกได้อย่างไร และนักลงทุนซื้อส่วนแบ่งกันแบบไหน?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

บริษัท Dutch East India Company หรือ VOC เปิดรับเงินลงทุนจากผู้คนในสาธารณรัฐดัตช์ตั้งแต่ปี 1602 เงินที่ผู้ลงทุนใส่ไว้กลายเป็นทุนของกิจการที่เดินหน้าต่อเนื่อง และส่วนแบ่งสามารถเปลี่ยนมือได้ จึงต่างจากการรวมเงินเพื่อออกเรือเที่ยวเดียวแล้วเลิกกิจการเมื่อกลับถึงท่า แต่ VOC ไม่ได้เป็นแค่ธุรกิจร่วมทุน เพราะรัฐมอบสิทธิผูกขาดและอำนาจทางทหารให้บริษัทด้วย

เอกสารของหอจดหมายเหตุแห่งชาติเนเธอร์แลนด์ระบุว่า ผู้พำนักในสาธารณรัฐดัตช์มีสิทธิร่วมลงทุนได้ โดยไม่กำหนดยอดเงินตายตัวและแบ่งชำระเงินทุนเป็นงวด ผู้ลงทุนเลือกลงทะเบียนกับห้องการค้าแห่งใดแห่งหนึ่งของ VOC รายชื่อในทะเบียนปี 1602 ของห้องอัมสเตอร์ดัมมีผู้ลงทุน 1,143 คน ตั้งแต่ Isaac le Maire ที่ลงเงิน 85,000 กิลเดอร์ ไปจนถึง Dignum Jans ผู้เป็นสาวใช้ซึ่งลงเงิน 50 กิลเดอร์

หลักฐานเหล่านี้ชี้ว่าการระดมทุนไม่ได้จำกัดอยู่กับพ่อค้ารายใหญ่เพียงไม่กี่ราย ส่วนแบ่งของแต่ละคนถูกบันทึกในทะเบียนบริษัท เมื่อเจ้าของต้องการขาย แลกเปลี่ยน หรือใช้เป็นหลักประกัน ก็ทำได้โดยให้ผู้ทำบัญชีบันทึกการโอนต่อหน้ากรรมการหนึ่งหรือสองคน หุ้น VOC จึงไม่ได้เป็นใบกระดาษที่ใครถืออยู่ก็เป็นเจ้าของทันที และยังมีข้อกำหนดการจดทะเบียนของบริษัทกำกับ

ห้องการค้าแต่ละแห่งมีบัญชีทุนของตน และคำนวณผลตอบแทนตามเงินที่ผู้ลงทุนลงไว้ในห้องนั้น หอจดหมายเหตุระบุว่าบางครั้ง VOC จ่ายผลตอบแทนเป็นเครื่องเทศด้วย กติกาปี 1602 ผูกเงินลงทุนไว้ในบัญชีสิบปีแรก โดยวางแผนชำระบัญชีในปี 1612 แล้วให้ผู้ถือหุ้นเลือกรับเงินคืนหรือร่วมบัญชีสิบปีชุดใหม่ แต่ผลงานวิจัยในวารสาร Economic History Review ระบุว่า 162.5% คือผลตอบแทนสะสมที่คณะกรรมการประกาศตั้งแต่ปี 1610 เทียบเท่าการคืนเงินต้นพร้อมผลตอบแทนร้อยละ 6.25 ต่อปีตลอดสิบปีแรก ไม่ใช่กำไรต่อปีหรือหลักฐานว่าจ่ายเงินครบแล้ว ผู้ถือหุ้นจำนวนมากไม่รับปันผลเป็นเครื่องเทศ บริษัทจึงเสนอจ่ายเงินสดสามงวดในปี 1612, 1614 และ 1616 แต่งานศึกษาอีกชิ้นระบุว่าสิทธิเรียกร้องต่องวดสุดท้ายถูกแปลงเป็นหนี้ของบริษัทที่คิดดอกเบี้ย 6.25% ทุนจึงไม่ได้ถูกกำหนดให้ถาวรตั้งแต่เริ่มก่อตั้ง แต่กลายเป็นทุนระยะยาวจากการเปลี่ยนแผนในปี 1612

คำว่า “บริษัทมหาชนยุคแรก” จึงควรเข้าใจในความหมายทางประวัติศาสตร์ ไม่ใช่บริษัทมหาชนจำกัดตามกฎหมายไทยปัจจุบัน งานศึกษาที่ Rijksmuseum เก็บในห้องสมุดเรียก VOC ว่าบริษัทมหาชนแห่งแรกและระบุว่ามีทุนถาวรจากประชาชน แต่ก็ชี้ข้อแตกต่างสำคัญกับบริษัทสมัยใหม่: VOC ไม่เคยเผยบัญชีการเงินต่อสาธารณะในแบบที่ผู้ถือหุ้นจะใช้ประเมินผลงานบริษัทได้

อีกด้านหนึ่ง เงินทุนที่รวมได้สนับสนุนบริษัทซึ่งได้รับสิทธิผูกขาดการค้าของชาวดัตช์ในน่านน้ำเอเชียด้านตะวันออกของแหลมกู๊ดโฮป Rijksmuseum ระบุว่า VOC มีกองทัพของตนเอง และได้รับอนุญาตจากรัฐบาลให้ทำสนธิสัญญา ทำสงคราม และปกครองดินแดน บริษัทใช้ความรุนแรงขยายอำนาจและตั้งฐานการค้าหลายร้อยแห่ง ดังนั้นประวัติหุ้นยุคแรกจึงมีสองด้านอยู่พร้อมกัน: วิธีระดมทุนระยะยาวที่เปิดให้ผู้ลงทุนหลายระดับเข้าร่วม กับอำนาจผูกขาดและการครอบงำที่สร้างต้นทุนให้ผู้คนในเอเชีย

ขอบเขตนี้ช่วยแยกเรื่องการเงินออกจากภาพจำว่า “หุ้น” ทำให้ทุกบริษัทมีระบบตรวจสอบและสิทธิของผู้ถือหุ้นเหมือนกัน VOC แสดงให้เห็นว่าตลาดหุ้นยุคแรกก่อตัวจากการโอนส่วนแบ่งและการรวมทุนได้ แต่รูปแบบธุรกิจและอำนาจเหนือดินแดนของบริษัทยังขึ้นอยู่กับกฎบัตรของรัฐในเวลานั้น

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th