บริษัท VOC ของเนเธอร์แลนด์กลายเป็นบริษัทมหาชนยุคแรกได้อย่างไร และนักลงทุนซื้อส่วนแบ่งกันแบบไหน?
* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ
บริษัท Dutch East India Company หรือ VOC เปิดรับเงินลงทุนจากผู้คนในสาธารณรัฐดัตช์ตั้งแต่ปี 1602 เงินที่ผู้ลงทุนใส่ไว้กลายเป็นทุนของกิจการที่เดินหน้าต่อเนื่อง และส่วนแบ่งสามารถเปลี่ยนมือได้ จึงต่างจากการรวมเงินเพื่อออกเรือเที่ยวเดียวแล้วเลิกกิจการเมื่อกลับถึงท่า แต่ VOC ไม่ได้เป็นแค่ธุรกิจร่วมทุน เพราะรัฐมอบสิทธิผูกขาดและอำนาจทางทหารให้บริษัทด้วย
เอกสารของหอจดหมายเหตุแห่งชาติเนเธอร์แลนด์ระบุว่า ผู้พำนักในสาธารณรัฐดัตช์มีสิทธิร่วมลงทุนได้ โดยไม่กำหนดยอดเงินตายตัวและแบ่งชำระเงินทุนเป็นงวด ผู้ลงทุนเลือกลงทะเบียนกับห้องการค้าแห่งใดแห่งหนึ่งของ VOC รายชื่อในทะเบียนปี 1602 ของห้องอัมสเตอร์ดัมมีผู้ลงทุน 1,143 คน ตั้งแต่ Isaac le Maire ที่ลงเงิน 85,000 กิลเดอร์ ไปจนถึง Dignum Jans ผู้เป็นสาวใช้ซึ่งลงเงิน 50 กิลเดอร์
หลักฐานเหล่านี้ชี้ว่าการระดมทุนไม่ได้จำกัดอยู่กับพ่อค้ารายใหญ่เพียงไม่กี่ราย ส่วนแบ่งของแต่ละคนถูกบันทึกในทะเบียนบริษัท เมื่อเจ้าของต้องการขาย แลกเปลี่ยน หรือใช้เป็นหลักประกัน ก็ทำได้โดยให้ผู้ทำบัญชีบันทึกการโอนต่อหน้ากรรมการหนึ่งหรือสองคน หุ้น VOC จึงไม่ได้เป็นใบกระดาษที่ใครถืออยู่ก็เป็นเจ้าของทันที และยังมีข้อกำหนดการจดทะเบียนของบริษัทกำกับ
ห้องการค้าแต่ละแห่งมีบัญชีทุนของตน และคำนวณผลตอบแทนตามเงินที่ผู้ลงทุนลงไว้ในห้องนั้น หอจดหมายเหตุระบุว่าบางครั้ง VOC จ่ายผลตอบแทนเป็นเครื่องเทศด้วย กติกาปี 1602 ผูกเงินลงทุนไว้ในบัญชีสิบปีแรก โดยวางแผนชำระบัญชีในปี 1612 แล้วให้ผู้ถือหุ้นเลือกรับเงินคืนหรือร่วมบัญชีสิบปีชุดใหม่ แต่ผลงานวิจัยในวารสาร Economic History Review ระบุว่า 162.5% คือผลตอบแทนสะสมที่คณะกรรมการประกาศตั้งแต่ปี 1610 เทียบเท่าการคืนเงินต้นพร้อมผลตอบแทนร้อยละ 6.25 ต่อปีตลอดสิบปีแรก ไม่ใช่กำไรต่อปีหรือหลักฐานว่าจ่ายเงินครบแล้ว ผู้ถือหุ้นจำนวนมากไม่รับปันผลเป็นเครื่องเทศ บริษัทจึงเสนอจ่ายเงินสดสามงวดในปี 1612, 1614 และ 1616 แต่งานศึกษาอีกชิ้นระบุว่าสิทธิเรียกร้องต่องวดสุดท้ายถูกแปลงเป็นหนี้ของบริษัทที่คิดดอกเบี้ย 6.25% ทุนจึงไม่ได้ถูกกำหนดให้ถาวรตั้งแต่เริ่มก่อตั้ง แต่กลายเป็นทุนระยะยาวจากการเปลี่ยนแผนในปี 1612
คำว่า “บริษัทมหาชนยุคแรก” จึงควรเข้าใจในความหมายทางประวัติศาสตร์ ไม่ใช่บริษัทมหาชนจำกัดตามกฎหมายไทยปัจจุบัน งานศึกษาที่ Rijksmuseum เก็บในห้องสมุดเรียก VOC ว่าบริษัทมหาชนแห่งแรกและระบุว่ามีทุนถาวรจากประชาชน แต่ก็ชี้ข้อแตกต่างสำคัญกับบริษัทสมัยใหม่: VOC ไม่เคยเผยบัญชีการเงินต่อสาธารณะในแบบที่ผู้ถือหุ้นจะใช้ประเมินผลงานบริษัทได้
อีกด้านหนึ่ง เงินทุนที่รวมได้สนับสนุนบริษัทซึ่งได้รับสิทธิผูกขาดการค้าของชาวดัตช์ในน่านน้ำเอเชียด้านตะวันออกของแหลมกู๊ดโฮป Rijksmuseum ระบุว่า VOC มีกองทัพของตนเอง และได้รับอนุญาตจากรัฐบาลให้ทำสนธิสัญญา ทำสงคราม และปกครองดินแดน บริษัทใช้ความรุนแรงขยายอำนาจและตั้งฐานการค้าหลายร้อยแห่ง ดังนั้นประวัติหุ้นยุคแรกจึงมีสองด้านอยู่พร้อมกัน: วิธีระดมทุนระยะยาวที่เปิดให้ผู้ลงทุนหลายระดับเข้าร่วม กับอำนาจผูกขาดและการครอบงำที่สร้างต้นทุนให้ผู้คนในเอเชีย
ขอบเขตนี้ช่วยแยกเรื่องการเงินออกจากภาพจำว่า “หุ้น” ทำให้ทุกบริษัทมีระบบตรวจสอบและสิทธิของผู้ถือหุ้นเหมือนกัน VOC แสดงให้เห็นว่าตลาดหุ้นยุคแรกก่อตัวจากการโอนส่วนแบ่งและการรวมทุนได้ แต่รูปแบบธุรกิจและอำนาจเหนือดินแดนของบริษัทยังขึ้นอยู่กับกฎบัตรของรัฐในเวลานั้น
ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th
https://www.nationaalarchief.nl/beleven/onderwijs/bronnenbox/aandelen-voc-1602
https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/geld/onbekend-voc-aandeel/
https://www.rijksmuseum.nl/en/collection/node/The-Dutch-East-India-Company-VOC--45d4a3daf93e41baae6017768c3d93df
https://www.rijksmuseum.nl/en/collection/publication/Accounting-by-the-first-public-company-the-pursuit-of-supremacy--020a7628cbb839c25cd83c21a62a94bf
https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/ehr.70142
https://academic.oup.com/ereh/article/24/2/332/5423652
เขียนโดย วัน ๆ หาแต่เรื่อง
เลขกำลังวันอังคาร งวด 1 ธันวาคม 2569 เปิดเลขเด่น 7 ตัว พร้อมเลขวงกลมและแนวทางจับคู่ 2 ตัว–3 ตัว!
ส่องก่อนใคร ปฏิทินจีนกับเลขปฏิทิน งวด 1 ธันวาคม 2569 นี้
รีวิวหนังดัง HITMAN โคตรเพชฌฆาต 47
เลขนำลาภ เปิดโพยหวยงวด 1 ธ.ค. 69 เผยแนวทางบน-ล่างครบชุด เน้นเลขวงกลมพร้อมเลขสามตัวตรง
หมูนุ่มเด้งในราดหน้าและหมูกระทะมาจากอะไร
น้องอันดามัน” เยี่ยมบุ๋ม ปนัดดา รอบ 2 เจอสื่อถามถึงแม่ เผยคำตอบสั้น ๆ ทำเอาหลายคนเข้าใจทันทีว่าทำไมไม่พูด!
ราคากาแฟแต่ละขนาดมีผลต่อการเลือกของเราอย่างไร
ส่งเทรนด์เลขมงคล อาจารย์หนู 1 ธันวาคม 2569
โตโยต้าเตรียมเปิดตัว "GRMN Corolla" รุ่นพิเศษจำนวนจำกัด
เปิดวิชา “มูชิน” จิตว่างแบบซามูไรญี่ปุ่น เคล็ดลับฝึกสมาธิที่น่ารู้
เปิดประวัติ 5 ตระกูลขุนนางผู้ทรงอิทธิพลของไทย จากราชสำนักโบราณสู่ชื่อสกุลที่ยังปรากฏถึงปัจจุบัน
เปิด 5 ประเทศในโลกที่ใช้ “ระบบกษัตริย์” สืบทอดยาวนานที่สุดในประวัติศาสตร์ บางราชวงศ์มีรากเก่าแก่กว่าพันปี!
เปิด 7 คำศัพท์ภาษาไทยที่มีความหมายลึกซึ้ง จนภาษาอังกฤษแปลให้ตรงตัวไม่ได้ แต่ละคำสะท้อนความเป็นไทยได้อย่างน่าทึ่ง
เปิด 5 สิ่งประดิษฐ์ฝีมือคนไทย ที่ก้าวไกลถึงองค์กรระดับโลก จากโรงพยาบาลไทยสู่สถานีอวกาศนานาชาติ!
ย้อนรอย 7 ชุดประจำชาติไทยบนเวทีนางงามจักรวาล สวยสะกดสายตาคนทั่วโลก บางชุดคว้ารางวัลระดับโลกจนกลายเป็นตำนาน
เปิด 6 พันธุ์สัตว์และพืชเฉพาะถิ่นที่พบได้เฉพาะในประเทศไทยเท่านั้น บางชนิดมีอยู่แค่ในถ้ำและภูเขาไม่กี่แห่ง
