ชาวอินคาใช้คีปูบันทึกข้อมูลโดยไม่เขียนเป็นตัวอักษรได้อย่างไร?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

คีปู (khipu หรือ quipu ในภาษาเกชัวแปลว่า “ปม”) คือชุดเชือกที่ชาวอินคาใช้บันทึกข้อมูลตัวเลข เช่น สำมะโน ภาษี และสิ่งของในคลัง เชือกย่อยแต่ละเส้นผูกปมไว้ตามตำแหน่งในระบบฐานสิบ ทำให้เก็บจำนวนได้โดยไม่ใช้ระบบเขียนตัวอักษรทั่วไป อ่านตัวเลขได้ไม่ได้แปลว่าจะรู้เสมอว่าตัวเลขนั้นนับอะไร และความหมายของคีปูบางแบบยังอยู่ระหว่างศึกษา

เชือกหลักของคีปูมีเส้นย่อยห้อยลงมา บางเส้นยังต่อเป็นเชือกย่อยอีกชั้น ผู้ชำนาญที่เรียกว่า khipukamayuq เป็นผู้ผูกและอ่านปมเหล่านี้ คีปูเหล่านี้ใช้บันทึกสำมะโน ภาษี และสิ่งของในคลัง นักวิจัยยังพบหลักฐานว่าผู้ส่งสารพกห่อคีปูเดินทางไปตามเครือข่ายถนน เพื่อส่งข้อมูลข้ามพื้นที่ในอาณาจักรอินคา

การวางปมอิงระบบฐานสิบ ปลายเชือกแทนหลักหน่วย ส่วนตำแหน่งที่สูงขึ้นไปทางเชือกหลักแทนหลักสิบ หลักร้อย และหลักพัน ตัวอย่างที่นักวิจัยจากมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ดยกไว้คือเลข 1,636 ซึ่งแทนด้วยปมหลักพันหนึ่งปม ปมหลักร้อยหกปม ปมหลักสิบสามปม และปมแบบยาวที่พันวนหกรอบในตำแหน่งหน่วย แต่ละเส้นจึงเก็บจำนวนได้ด้วยรูปแบบที่อ่านเป็นลำดับ ไม่ต้องเขียนเลขด้วยหมึก

นักวิจัยยังเทียบสีของเส้น วัสดุ ลายเชือก ทิศทางการบิด และวิธีต่อเส้นเข้าด้วยกันเพื่อหาความหมายเพิ่มเติม พิพิธภัณฑ์ NIST ระบุว่าคีปูทำจากเส้นใยฝ้ายหรือลามาและอัลปากา และสีหรือลวดลายอาจมีความหมาย นักวิจัยจึงตรวจว่ารายละเอียดเหล่านี้ช่วยบอกบริบทของข้อมูลได้อย่างไร แต่ยังถอดความหมายของคีปูทุกชิ้นไม่ได้

บันทึกยุคอาณานิคมสเปนกล่าวถึงคีปูที่ใช้เก็บเรื่องราว เพลง หรือประวัติด้วย นักวิจัยจากบัณฑิตวิทยาลัยฮาร์วาร์ดแยกสิ่งที่อ่านได้ชัดออกจากสิ่งที่ยังต้องศึกษา: อ่านค่าฐานสิบในคีปูหลายเส้นได้ แต่ไม่ทราบเสมอว่าค่านั้นหมายถึงคน สัตว์ หรือสิ่งของชนิดใด ส่วนการอ่านข้อมูลที่ไม่ใช่ตัวเลขยังเป็นงานวิจัยต่อเนื่อง

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th