ยอดฉัตรบนเจดีย์ซ้อนหลายชั้น สื่ออะไรในพุทธศิลป์?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

มองยอดเจดีย์ที่มีแผ่นกลมซ้อนขึ้นไป หลายคนอาจสงสัยว่าจำนวนชั้นซ่อนคำสอนอะไรไว้หรือไม่ ในพุทธศิลป์ ฉัตรบนสถูปหรือเจดีย์เป็นเครื่องหมายเกียรติยศ แต่ตัวอย่างเหล่านี้ไม่ได้ยืนยันว่าจำนวนชั้นมีความหมายเดียวใช้ได้กับเจดีย์ทุกแห่ง ความหมายต้องดูรูปแบบและธรรมเนียมของพื้นที่นั้นด้วย

คลังศัพท์ศิลปกรรมของสถาบันเก็ตตี้อธิบายฉัตรว่าเป็นร่มเกียรติยศ หรือเครื่องประดับปลายยอดรูปแผ่นที่วางเหนือสถูป ฉัตรอาจทำจากไม้หรือหิน และมักเห็นเป็นแผ่นหรือวงเรียงขึ้นบนแกนกลาง เมื่อนำมาใช้กับสถูป จึงเป็นทั้งเครื่องหมายแสดงการให้เกียรติและส่วนหนึ่งของรูปทรงยอดเจดีย์

พิพิธภัณฑ์ศิลปะเมโทรโพลิแทนมีผอบหินผลึกจากศรีลังกา อายุราวคริสต์ศตวรรษที่ 3–4 ซึ่งทำเป็นรูปสถูป มีฉัตรซ้อนอยู่เหนือส่วนโดม ที่น่าสนใจคือในผอบชิ้นนี้ ฉัตรส่วนบนยังใช้เป็นจุกปิดภาชนะด้วย รายละเอียดนี้ทำให้เห็นว่ารูปฉัตรบนวัตถุชิ้นเล็กทำหน้าที่ได้ทั้งเป็นส่วนยอดตามรูปสถูปและเป็นฝาปิดผอบ

อีกตัวอย่างมาจากทิเบต พิพิธภัณฑ์ศิลปะลอสแอนเจลิสเคาน์ตีอธิบายสถูปสำริดช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 14 ถึงต้นศตวรรษที่ 15 ว่าสถูปทิเบตแบบทั่วไปมักมี ยอดแหลมที่ประกอบด้วยแผ่น 13 วงแทนฉัตร คำอธิบายรูปแบบทั่วไปยังกล่าวถึงธงชัย ดอกบัว พระจันทร์เสี้ยว และจานสุริยะ โดยระบุว่าจานสุริยะไม่มีอยู่บนชิ้นที่จัดแสดงนี้ รายละเอียดเหล่านี้อธิบายรูปแบบสถูปทิเบตในยุคนั้น

ตัวอย่างจากศรีลังกากับทิเบตจึงแสดงรายละเอียดคนละแบบ: ชิ้นแรกเป็นผอบรูปสถูปซึ่งฉัตรใช้ปิดภาชนะ ส่วนอีกชิ้นเป็นสถูปที่มีแผ่นฉัตรเรียงเป็นยอดแหลม การเทียบวัตถุสองชิ้นนี้ชี้ว่ารูปแบบและหน้าที่ของฉัตรสัมพันธ์กับบริบทของงาน ไม่ควรนำจำนวนจากตัวอย่างหนึ่งไปใช้แทนเจดีย์ทุกแห่ง

บันทึกของพิพิธภัณฑ์ทั้งสองแห่งระบุตำแหน่งและรูปทรงของฉัตร แต่ไม่ได้ระบุความหมายเฉพาะให้กับเลขแต่ละชั้น หากจะอธิบายความหมายของจำนวน ควรมีหลักฐานจากเจดีย์หรือธรรมเนียมนั้นโดยตรง

เวลาอ่านความหมายของยอดเจดีย์ ให้ดูประวัติขององค์นั้นควบคู่กับสถานที่สร้าง ช่วงเวลา และคำอธิบายจากผู้ดูแลหรือผู้ศึกษาศิลปกรรมของพื้นที่ ฉัตรบอกได้ว่าเป็นเครื่องยอดที่ใช้ให้เกียรติสถูป ส่วนความหมายของจำนวนชั้นต้องอาศัยหลักฐานเฉพาะของเจดีย์หรือธรรมเนียมนั้น

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th