ได้ลาภหรือถูกนินทา: โลกวิปัตติสูตรอธิบายใจคนสองแบบ

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

คนเราอาจใจฟูเมื่อได้คำชมและคิดวนเมื่อถูกตำหนิ พระสูตร AN 8.6 ระบุว่า ปุถุชนผู้ยังไม่ได้สดับและอริยสาวกผู้ได้สดับต่างพบโลกธรรมแปด แต่ปุถุชนอาจถูกโลกธรรมครอบงำ ส่วนอริยสาวกเห็นว่าสิ่งเหล่านั้นไม่เที่ยงและไม่ถูกครอบงำแบบเดียวกัน

โลกธรรมแปดคือ ลาภกับเสื่อมลาภ ยศกับเสื่อมยศ คำนินทากับคำสรรเสริญ และสุขกับทุกข์ พระไตรปิฎกฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยใช้ชื่อบทว่า “ทุติยโลกธัมมสูตร” ขณะที่ฉบับภาษาไทยของ SuttaCentral เรียก AN 8.6 ว่า “โลกวิปัตติสูตร” เนื้อหาวางคำถามตรง ๆ ว่า เมื่อคนสองกลุ่มเจอเรื่องเหล่านี้เหมือนกัน อะไรทำให้ผลต่อใจต่างกัน

คำตอบในพระสูตรเริ่มจากมุมมองต่อเหตุการณ์ คนที่ยังไม่เห็นความไม่เที่ยงตามความเป็นจริงอาจยึดลาภหรือคำชมไว้เป็นความมั่นคง พอเสียผลประโยชน์ ถูกลดตำแหน่ง หรือได้ยินคำนินทา ก็ยินร้ายจนใจถูกครอบงำ ส่วนสุขและคำสรรเสริญก็ทำให้หลงเพลินได้เหมือนกัน พระสูตรจึงไม่ได้พูดถึงเฉพาะวันที่เจอเรื่องแย่ แต่รวมวันที่ทุกอย่างเป็นใจด้วย

สำหรับอริยสาวกผู้ได้สดับ เหตุการณ์เหล่านั้นยังเกิดขึ้นได้เหมือนเดิม แต่เขารู้ว่าสิ่งที่เกิดขึ้นไม่เที่ยงและเปลี่ยนแปลงได้ ลาภจึงไม่ทำให้ใจถูกครอบงำ คำตำหนิก็ไม่พาไปสู่ความขุ่นเคืองอย่างที่พระสูตรกล่าวถึง ความต่างอยู่ที่การรับรู้และการตอบสนอง ไม่ใช่การมีชีวิตที่ปราศจากคำชม ความสูญเสีย หรือความทุกข์

ลองนึกถึงคนที่ได้รับคำชมในที่ทำงานแล้วไม่กล้าทักท้วงสิ่งที่ผิด เพราะกลัวเสียภาพลักษณ์ หรือคนที่ถูกวิจารณ์แล้วรีบเอาคืนโดยยังไม่ได้แยกว่าคำไหนมีประโยชน์ ตัวอย่างนี้ไม่ใช่คำอธิบายแทนพระสูตร แต่ช่วยให้เห็นภาพของใจที่ถูกคำชมและคำตำหนิจูงไปอีกทาง หากรับฟังแล้วตรวจดูเหตุผล คำพูดนั้นยังเป็นข้อมูลให้พิจารณา โดยไม่จำเป็นต้องกลายเป็นเครื่องตัดสินคุณค่าของตัวเองทั้งหมด

คำว่า “ปุถุชนผู้ยังไม่ได้สดับ” และ “อริยสาวกผู้ได้สดับ” เป็นคำที่พระสูตรใช้เรียกคนสองกลุ่มในคำสอนนี้ จึงไม่ควรหยิบไปตัดสินใครจากอารมณ์ชั่วขณะหรือจากเรื่องเดียว จุดที่ชวนสังเกตคือ เมื่อได้ลาภ เราอยากยึดมันไว้แค่ไหน และเมื่อถูกตำหนิ เราพิจารณาเนื้อหาก่อนตอบโต้หรือไม่

เมื่อได้ลาภหรือถูกตำหนิ ลองสังเกตว่าสิ่งที่เกิดขึ้นกำลังครอบงำความคิดและการตัดสินใจของเราแค่ไหน

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th