สิ่งศักดิ์สิทธิ์ กับ วิทยาศาสตร์: ต้องเลือกข้างจริงเหรอ? หรือจริงๆ แล้วมันอยู่ด้วยกันได้

 

คนหนึ่งบอกว่า "ต้องพิสูจน์ได้ถึงจะเชื่อ" อีกคนบอกว่า "ไม่ต้องเห็นก็เชื่อ เพราะรู้สึกได้"

แล้วใครถูกกันแน่?

 

เรื่องนี้เถียงกันมาเป็นร้อยปี ตั้งแต่หน้าวัดยันห้องแล็บ และยิ่งยุคนี้ที่คนไหว้พญานาคไปด้วย ดูไลฟ์สดนักวิทยาศาสตร์ไปด้วย ยิ่งทำให้คำถามนี้ชัดขึ้นว่า ศรัทธากับวิทยาศาสตร์ มันเป็นศัตรูกันจริงหรือเปล่า

 

บทความนี้ไม่ได้มาเฉลยว่าผีมีจริงไหม หรือพญานาคมีจริงหรือเปล่า แต่จะพาไปดูว่า 2 โลกนี้คิดต่างกันตรงไหน และทำไมคนไทยส่วนใหญ่ถึงอยู่ตรงกลางได้อย่างสบายๆ

 

1. ฝั่งวิทยาศาสตร์: เชื่อในสิ่งที่พิสูจน์ได้

 

หลักการของวิทยาศาสตร์ง่ายมาก คือจะเชื่ออะไรนั้นจะต้องมีการพิสูจน์ให้เห็นจริงได้เสียก่อน วิทยาศาสตร์เชื่อในเหตุผล ไม่เชื่ออะไรลอยๆ และต้องมีหลักฐานมายืนยัน วิทยาศาสตร์ไม่อาศัยศรัทธาแต่อาศัยเหตุผล เชื่อการทดลองว่าให้ความจริงแก่เราได้

 

 

วิทยาศาสตร์จึงตอบคำถามว่า "มันเกิดขึ้นได้ยังไง" หรือ How?

 

ฝนตกเพราะไอน้ำควบแน่น ไม่ใช่เพราะเทวดาเปิดก๊อก

แผ่นดินไหวเพราะเปลือกโลกขยับ ไม่ใช่เพราะปลาอานนท์พลิกตัว

คนป่วยหายเพราะยาและภูมิคุ้มกัน ไม่ใช่เพราะแค่ดื่มน้ำมนต์อย่างเดียว

 

วิธีคิดแบบนี้ทำให้มนุษย์สร้างเครื่องบิน ยารักษามะเร็ง และมือถือที่เรากำลังใช้อยู่ได้

 

2. ฝั่งสิ่งศักดิ์สิทธิ์: เชื่อในสิ่งที่รู้สึกได้

 

แต่ฝั่งศรัทธาก็มีตรรกะของมันเหมือนกัน ศรัทธาไม่ได้เริ่มจากห้องแล็บ แต่เริ่มจากประสบการณ์ชีวิต

 

คนไปไหว้คำชะโนดแล้วรู้สึกสบายใจ คนบนบานแล้วงานสำเร็จ คนสวดมนต์ทุกคืนแล้วนอนหลับดีขึ้น สำหรับเขา นั่นคือ "หลักฐาน" ที่เพียงพอแล้ว

 

ศาสนาและสิ่งศักดิ์สิทธิ์ตอบคำถามอีกชุดหนึ่งที่วิทยาศาสตร์ตอบไม่ได้ คือ "แล้วเราจะอยู่เพื่ออะไร" หรือ Why?

 

ทำไมต้องทำความดี? ทำไมต้องกตัญญู? ตอนสูญเสียใครสักคน เราจะหาที่พึ่งทางใจจากที่ไหน? วิทยาศาสตร์บอกวิธีรักษาแผลได้ แต่บอกวิธีรักษาใจที่แตกสลายได้ไม่หมด

 

เพราะอย่างนั้น ในบทความวิชาการก็ยังมีการตั้งข้อสังเกตว่า วิทยาศาสตร์ที่ได้รับการยอมรับอย่างท่วมท้นในชุมชนวิทยาศาสตร์ ไม่ได้มีส่วนใดที่ขัดแย้งหรือปฏิเสธต่อการดำรงอยู่ของพระผู้สร้างผู้ศักดิ์สิทธิ์

 

3. 5 เรื่องที่วิทยาศาสตร์อธิบายได้แล้ว แต่คนก็ยังเชื่อว่าเป็นปาฏิหาริย์

 

นี่คือจุดที่สนุกที่สุด เพราะหลายเรื่องที่เคยถูกมองว่าเป็นเรื่องลี้ลับ ตอนนี้วิทยาศาสตร์หาคำอธิบายเจอแล้ว

 

1. บั้งไฟพญานาค

ตำนานบอกว่าพญานาคจุดไฟถวายพระพุทธเจ้าในวันออกพรรษา แต่งานวิจัยทางวิทยาศาสตร์ของไทยหลายฉบับสรุปได้ว่าบั้งไฟพญานาค คือ ก๊าซมีเทน-ไนโตรเจน ที่เกิดจากการอาศัยอยู่ร่วมกันระหว่างแบคทีเรีย ที่ทนต่อออกซิเจนได้ ณ ความลึกของแม่น้ำโขงและแหล่งน้ำข้างเคียง 4.55-13.40 เมตร

 

พอแดดร้อนพอ อุณหภูมิมากกว่า 26 องศา ก๊าซก็จะพุ่งขึ้นจากน้ำและติดไฟเอง เห็นเป็นลูกไฟลอยขึ้นฟ้า ตรงกับวันที่เกิดปรากฏการณ์พอดี

 

แต่ถึงจะรู้กลไกแล้ว คนริมโขงก็ยังไปรอชมทุกปี เพราะสำหรับเขา มันไม่ใช่แค่ก๊าซ แต่คือเทศกาล คือการรวมญาติ คือความภาคภูมิใจของชุมชน

 

2. ผีโพง แสงประหลาดในป่า

ชาวบ้านเห็นแสงวูบวาบลอยในป่าตอนกลางคืน เชื่อว่าเป็นผีโพง วิทยาศาสตร์อธิบายว่าเป็นก๊าซมีเทนและก๊าซฟอสฟีนในบริเวณหนองน้ำ ป่าพรุ ที่มีซากพืชซากสัตว์ทับถมกัน แบคทีเรียจะย่อยสลายและปล่อยก๊าซออกมา เมื่อลอยขึ้นมาทำปฏิกิริยากับอากาศ มันสามารถเรืองแสงหรือลุกไหม้เป็นดวงไฟสีฟ้าหรือเขียวจางๆ ได้เอง ที่ฝรั่งเรียก Will-o'-the-wisp

 

3. พระเครื่องและของขลัง

วิทยาศาสตร์บอกว่าวัตถุไม่มีพลังในตัวเอง แต่จิตวิทยาบอกว่า "Placebo Effect" หรือพลังแห่งความเชื่อมีจริง คนที่ห้อยพระที่ตัวเองศรัทธาจะรู้สึกมั่นใจขึ้น กล้าตัดสินใจขึ้น ขับรถระวังขึ้น ผลลัพธ์ในชีวิตจึงดีขึ้นจริง แต่ไม่ได้เกิดจากพระโดยตรง เกิดจากใจที่นิ่งขึ้นต่างหาก

 

4. น้ำมนต์และพิธีกรรม

น้ำมนต์ไม่มียาปฏิชีวนะ แต่พิธีกรรมทำให้คนหยุด หายใจช้าลง และรู้สึกว่ามีคนอวยพรให้ การวิจัยด้านจิตวิทยาบอกว่าการมีพิธีกรรมช่วยลดความวิตกกังวลได้จริง

 

5. การบนบาน

เวลาเราบนแล้วต้องแก้บน เราจะมีเป้าหมายชัดขึ้น ต้องลงมือทำมากขึ้น คนที่บนว่า "ขอให้สอบติด" แล้วไปอ่านหนังสือหนักกว่าเดิม มันก็สอบติดได้ง่ายกว่า ไม่ใช่เพราะสิ่งศักดิ์สิทธิ์มาดลบันดาลอย่างเดียว แต่เพราะเรามีแรงผลักดัน

 

4. จุดที่วิทยาศาสตร์เข้าไม่ถึง

 

ถึงอย่างนั้นก็มีช่องว่างที่วิทยาศาสตร์ยังตอบไม่ได้

 

วิทยาศาสตร์บอกได้ว่าโลกเกิดมาอย่างไร แต่บอกไม่ได้ว่า "ทำไม" โลกถึงต้องมีเรา

วิทยาศาสตร์วัดคลื่นสมองตอนคนสวดมนต์ได้ แต่ยังวัด "ความรู้สึกอิ่มใจ" หลังไหว้พระได้อย่างแม่นยำไม่ได้

วิทยาศาสตร์อธิบาย "บั้งไฟ" ได้ แต่ยังอธิบาย "ทำไมคนนับหมื่นถึงยังร้องไห้เมื่อเห็นมัน" ได้ไม่หมด

 

และที่สำคัญ บางครั้งตัววิทยาศาสตร์เองก็ถูกคนเอาไปกราบไหว้แบบงมงายเหมือนกัน มีคนเชื่อว่าเทคโนโลยีจะแก้ทุกอย่างได้ โดยไม่ต้องใช้เหตุผล เหมือนกับหวังในอำนาจดลบันดาลของวิทยาศาสตร์ มากกว่าจะใช้มันอย่างเข้าใจจริงๆ

 

สุดท้ายแล้วทั้งสองฝั่งอาจจะกำลังทำหน้าที่คนละอย่าง วิทยาศาสตร์ดูแล "ร่างกายและโลกภายนอก" ศรัทธาดูแล "จิตใจและโลกภายใน"

 

5. แล้วคนไทยควรอยู่ตรงไหน?

 

คำตอบแบบคนไทยสมัยใหม่คือ ไม่ต้องเลือกข้าง แต่ต้องมีสติ

 

เชื่อได้ แต่อย่าถึงขั้นงมงาย ถ้าใครบอกว่าให้ทิ้งยาแล้วดื่มน้ำมนต์อย่างเดียว อันนี้อันตราย ต้องแยกให้ออกระหว่างกำลังใจกับการรักษา

สงสัยได้ แต่อย่าดูถูก คนที่ไหว้พญานาคไม่ได้โง่ เขาแค่มีระบบความเชื่อที่ยึดโยงกับชุมชนและวิถีชีวิตของเขา

ใช้วิทยาศาสตร์ตรวจสอบ ใช้ศรัทธาประคองใจ หมอบอกให้กินยา ก็กินยา แล้วจะไปไหว้พระขอพรให้สบายใจด้วยก็ได้ ไม่มีใครห้าม

 

สิ่งศักดิ์สิทธิ์ไม่ได้อยู่ตรงข้ามกับวิทยาศาสตร์เสมอไป สิ่งศักดิ์สิทธิ์คือคำตอบของยุคที่ยังไม่มีวิทยาศาสตร์ และวิทยาศาสตร์คือคำตอบของยุคที่เราอยากรู้กลไกให้ลึกขึ้น พอเอามารวมกัน เราจะได้ทั้ง "ความเข้าใจ" และ "ความอบอุ่นใจ"

วิทยาศาสตร์ถามว่า จริงไหม?

สิ่งศักดิ์สิทธิ์ถามว่า มีความหมายไหม?

 

มนุษย์เราต้องการทั้งสองคำถามนี่แหละ ถึงจะอยู่รอดและมีความสุขได้