ผ้าย้อมครามสกลนครต้องจุ่มซ้ำหลายรอบ สีถึงติดเส้นใยได้อย่างไร?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ผ้าที่เพิ่งยกจากหม้อครามยังไม่เป็นสีน้ำเงินเข้มทันที ช่างจะผึ่งไว้ก่อน แล้วจุ่มซ้ำจนได้เฉดที่ต้องการ การทำซ้ำช่วยเพิ่มความเข้มของสีทีละรอบ

ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรบันทึกวิธีของชุมชนบ้านโนนเรือ จังหวัดสกลนครว่า ช่างทำความสะอาดเส้นฝ้ายหรือเส้นไหมให้เปียกหมาด แล้วขยำในหม้อครามประมาณ 50 ครั้ง จากนั้นผึ่งให้หมาดและทำซ้ำในหม้อครามใบถัดไปจนได้สีที่ต้องการ ก่อนซักผ้าให้สีส่วนเกินออก

ครามสีน้ำเงินเดิมละลายในน้ำได้ยาก จึงต้องหมักเนื้อครามก่อนนำมาทำเป็นน้ำย้อม งานวิจัยของมหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนครอธิบายว่า ในน้ำขี้เถ้าที่มีสภาพเป็นด่าง จุลินทรีย์ช่วยเปลี่ยนอินดิโกบลูเป็นอินดิโกไวท์ ซึ่งเป็นรูปที่ละลายน้ำได้และใช้ย้อมฝ้าย

เมื่อนำผ้าขึ้นจากหม้อแล้วผึ่งให้อากาศสัมผัสเส้นใย สีจะเปลี่ยนกลับเป็นอินดิโกบลูหรือสีน้ำเงินที่ไม่ละลายน้ำ และเกาะอยู่ในเส้นใย งานวิจัยด้านการย้อมครามอธิบายว่าช่างทำขั้นตอนนี้ระหว่างจุ่มแต่ละรอบ เมื่อนำผ้ากลับลงหม้ออีกครั้ง น้ำย้อมจะเติมสีได้อีกชั้น จึงค่อย ๆ ได้เฉดเข้มขึ้น

หม้อครามต้องพร้อมย้อมด้วย ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรบันทึกว่าช่างบ้านโนนเรือพักหม้อเริ่มต้นไว้หนึ่งคืน แล้วตักน้ำครามขึ้นมาให้อากาศเข้า สังเกตสีและทำซ้ำราว 15 วันจนสีน้ำออกเหลืองเข้ม ซึ่งเป็นสัญญาณว่าหม้อพร้อมย้อม ช่างยังสังเกตฟองและใช้กล้วยน้ำว้าสุกช่วยดูสภาพน้ำย้อม หากหม้อเค็มหรือจืดเกินไป ผ้าจะย้อมติดไม่ดี วิธีดูแลจึงอาศัยประสบการณ์ที่สั่งสมจากการทำงานในชุมชน

ตัวเลข 50 ในบันทึกนี้หมายถึงจำนวนครั้งที่ขยำผ้าในหม้อหนึ่ง ไม่ใช่จำนวนรอบย้อมที่ต้องทำให้ครบ ส่วนการย้อมซ้ำให้ทำจนได้สีที่ต้องการตามวิธีของบ้านโนนเรือ รายละเอียดนี้เป็นตัวอย่างจากชุมชนหนึ่ง ไม่ใช่จำนวนครั้งตายตัวที่ทุกกลุ่มในสกลนครต้องทำเหมือนกัน

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th