พระพุทธรูปยกพระหัตถ์ขึ้น สื่อท่าทางใดในศิลปะพุทธ?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

The Met มีพระพุทธรูปสององค์ที่ยกพระหัตถ์หันฝ่ามือออกคล้ายกัน แต่การจัดนิ้วของแต่ละองค์ทำให้ท่ามือสื่อความหมายต่างกัน

The Met อธิบายว่า ฝ่ามือที่ยกออกสื่อการคุ้มครอง เรียกว่าอภัยมุทรา ส่วนเมื่อจัดนิ้วให้ชิดกัน ท่ามือนั้นสื่อการแสดงปัญญา เรียกวิตรรกมุทรา คำว่า “มุทรา” ในที่นี้หมายถึงท่าทางมือในภาพพระพุทธรูป

The Met จัดแสดงพระพุทธรูปโลหะจากอินเดีย ซึ่งอาจมาจากแคว้นพิหารและสร้างช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 6 ถึงต้นศตวรรษที่ 7 คำอธิบายของพิพิธภัณฑ์เรียกมือที่ยกขึ้นว่าอภัยมุทรา หรือท่าที่สื่อว่า “อย่ากลัว” พร้อมความมั่นใจและการคุ้มครอง องค์นี้ยกมือข้างเดียว จึงเป็นตัวอย่างที่ต่างจากรูปแบบไทยซึ่งยกมือสองข้าง

อีกตัวอย่างจากไทยคือพระพุทธรูปทรงเครื่องยืนทำจากสำริด The Met ระบุแหล่งว่าอาจมาจากอยุธยาหรือกรุงเทพฯ และกำหนดอายุไว้ในคริสต์ศตวรรษที่ 18 องค์พระยกพระหัตถ์ทั้งสองข้าง หันฝ่ามือออก พิพิธภัณฑ์จัดรูปแบบนี้เป็นพระพุทธรูปที่แสดงท่ามือสองแบบร่วมกัน The Met ยังบรรยายมงกุฎว่าเป็นแบบที่สัมพันธ์กับอยุธยาตอนปลาย และส่วนยอดศีรษะจัดเป็นชั้นคล้ายฉัตรบนยอดเจดีย์ไทย

The Met อธิบายว่ารูปแบบพระพุทธรูปยืนทรงเครื่องที่ยกมือสองข้างนี้พบในงานพุทธศิลป์ไทยหลายยุค และไม่เป็นที่รู้จักในอินเดียหรือส่วนอื่นของโลกพุทธ พิพิธภัณฑ์เสนอว่าต้นแบบน่าจะเริ่มในศิลปะมอญ-ทวารวดีช่วงปลายสหัสวรรษแรก ก่อนผู้สืบทอดทางศิลปะในไทยรับมาใช้จนเป็นรูปแบบที่นิยม

ตัวอย่างจากอินเดียและไทยแสดงให้เห็นว่าท่ามือมีความหมายตามรูปแบบประติมากรรมและการจัดนิ้ว การดูองค์อื่นจึงควรสังเกตว่าพระหัตถ์ยกกี่ข้าง นิ้ววางอย่างไร และรูปนั้นอยู่ในศิลปะยุคหรือภูมิภาคใด แทนการใช้ความหมายเดียวกับพระพุทธรูปทุกรูป

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th