เจ็ดวันหลังตรัสรู้ ที่มาของพระพุทธรูปปางถวายเนตร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ในวัดไทย เรามักเห็นพระพุทธรูปยืนลืมพระเนตรและประสานพระหัตถ์ไว้เบื้องหน้า ท่านกำลังมองอะไร และท่านี้ย้อนไปถึงเรื่องเล่าตอนไหน?

สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติระบุว่า “ปางถวายเนตร” สืบจากเรื่องเล่าหลังตรัสรู้ว่า พระพุทธเจ้าประทับอยู่ใต้ต้นมหาโพธิ์เจ็ดวัน ก่อนเสด็จไปยืนทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือและทอดพระเนตรต้นโพธิ์โดยไม่กะพริบพระเนตรอีกเจ็ดวัน ตำนานเรียกสถานที่นั้นว่า “อนิมิสสเจดีย์” หน้าเว็บของสำนักงานฯ ระบุที่มาว่าเรียบเรียงจากหนังสือ ตำนานพระพุทธรูปปางต่าง ๆ ของพระพิมลธรรม (ชอบ อนุจารีมหาเถร)

เรื่องเจ็ดวันนี้อยู่ใน “นิทานกถา” ซึ่งเป็นส่วนต้นของคัมภีร์ชาดกที่เล่าพุทธประวัติ ฉบับแปลภาษาอังกฤษ Buddhist Birth Stories เล่าว่าพระพุทธเจ้าประทับอยู่ใกล้ต้นโพธิ์หลายสัปดาห์: ช่วงหนึ่งทรงนั่งที่บัลลังก์ แล้วช่วงถัดมาทรงยืนมองสถานที่ตรัสรู้เป็นเวลาเจ็ดวัน เรื่องนี้เป็นคำอธิบายในอรรถกถา ไม่ใช่บันทึกเหตุการณ์ร่วมสมัย

คำว่า “ถวายเนตร” เป็นชื่อของท่าพระพุทธรูปในคติไทย สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติบรรยายรูปแบบว่าเป็นพระพุทธรูปยืน ลืมพระเนตร ประสานพระหัตถ์ไว้ด้านหน้า โดยพระหัตถ์ขวาซ้อนบนพระหัตถ์ซ้าย

คติปางนี้ยังสัมพันธ์กับระบบพระประจำวันเกิดของไทยด้วย สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติระบุว่าปางถวายเนตรนิยมใช้กับผู้เกิดวันอาทิตย์

รายงานวิชาการของกรมศิลปากรระบุว่าพระพุทธรูปปางถวายเนตรพบไม่มากนักในศิลปะไทย และยกตัวอย่างพระพุทธรูปที่พระธาตุหริภุญชัยในลำพูน รวมถึงเมืองสรรคบุรีและวัดพรหมมาสตร์ในลพบุรี รายงานบรรยายองค์ที่วัดพรหมมาสตร์ว่าชำรุดและเศียรหักหาย ข้อมูลเหล่านี้เป็นตัวอย่างในรายงานกรณีศึกษา ไม่ได้ระบุว่ารูปแบบเริ่มต้นขึ้นเมื่อใด

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th