ตำนานกำเนิดโลกมาเกี่ยวอะไรกับเสาชิงช้า?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

หลายคนเห็นเสาชิงช้าสีแดงสองต้นกลางกรุงเทพฯ แต่อาจไม่รู้ว่าพิธีที่เคยจัดตรงนี้เล่าตำนานการสร้างโลก

พิธีโล้ชิงช้าใช้เล่าตำนานสร้างโลกของพราหมณ์-ฮินดู คลังพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ กรมศิลปากรอธิบายว่าเสาคู่แทนภูเขา ส่วนผู้โล้แทนพญานาคที่ดึงภูเขาให้ไหว

ในเรื่องเล่านี้ พระพรหมสร้างโลกก่อน แล้วพระอิศวรทดสอบความแข็งแรงของโลกโดยให้พญานาคจับภูเขาสองลูกและดึงให้ไหว หากพระอิศวรเสียหลักก็แปลว่าโลกยังไม่มั่นคง กรมศิลปากรอธิบายว่าการไกวชิงช้าเป็นสัญญาณว่าโลกมั่นคงพอแล้ว

ผู้โล้สวมหมวกรูปพญานาคตามบันทึกของกรมศิลปากร เครื่องแต่งกายนี้บอกบทบาทของคนบนชิงช้าในตำนาน

พิธีนี้เป็นส่วนหนึ่งของพระราชพิธีตรียัมปวาย-ตรีปวาย ซึ่งจัดขึ้นเพื่อรับเสด็จพระอิศวรและพระนารายณ์ตามความเชื่อ และถือเป็นช่วงขึ้นปีใหม่ของพราหมณ์ คลังพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติระบุว่าเดิมจัดในเดือนอ้าย แต่เมื่อเข้าสู่สมัยรัตนโกสินทร์ได้เลื่อนไปเดือนยี่ เพื่อให้พ้นช่วงน้ำหลากและช่วงที่ถนนกลายเป็นโคลนเลน เดือนอ้ายและเดือนยี่เป็นชื่อเดือนตามปฏิทินจันทรคติไทย

ฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดีของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่าเสาชิงช้าสร้างขึ้นใน พ.ศ. 2327 หลังสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์สองปี เพื่อใช้ในพิธีนี้ คติของพิธีผูกกับความอุดมสมบูรณ์ของบ้านเมือง และมีรากการปฏิบัติต่อเนื่องมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา

เสาที่เห็นอยู่ตรงหน้าวัดสุทัศน์ไม่ใช่ตำแหน่งแรกของมัน ฐานข้อมูลเดียวกันระบุว่าในรัชกาลที่ 5 มีการย้ายเสาจากบริเวณถนนดินสอมายังถนนบำรุงเมือง ช่วง พ.ศ. 2439–2444

แม้ปัจจุบันจะไม่ใช้ประกอบพิธีแล้ว เสาชิงช้ายังเป็นโบราณสถานที่ขึ้นทะเบียนและอยู่ในการดูแลของกรมศิลปากรกับกรุงเทพมหานคร จึงเป็นหลักฐานว่าพระนครเคยจัดพิธีพราหมณ์ซึ่งถ่ายทอดตำนานผ่านการโล้ชิงช้า

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th