"ตึกชิโนโปรตุกีส" ที่ภูเก็ต มีความเกี่ยวข้องกับ "โปรตุเกส" แค่ไหน?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ถ้าเดินผ่านถนนถลางหรือถนนพังงาในเมืองเก่าภูเก็ต ภาพตึกแถวสีสดกับซุ้มโค้งทำให้หลายคนนึกถึงคำว่า “ชิโนโปรตุกีส” และเชื่อมชื่อนี้กับโปรตุเกสโดยอัตโนมัติ

แต่ชื่อนี้ไม่ได้ยืนยันว่าตึกแถวภูเก็ตรับแบบจากโปรตุเกสโดยตรง วิทยานิพนธ์สถาปัตยกรรมของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยปี 2547 เสนอว่า ตึกแถวของชุมชนจีนฮกเกี้ยนในเมืองเก่าภูเก็ต ซึ่งสร้างในสมัยรัชกาลที่ 5 รับอิทธิพลตะวันตกผ่านตึกแถวชาวจีนในจอร์จทาวน์ รัฐปีนัง ส่วนอาคารในปีนังได้รับอิทธิพลจากสถาปัตยกรรมอังกฤษ

หัวใจของข้อเสนอนี้คือสายสัมพันธ์ระหว่างชุมชนจีนในสองเมือง นักวิจัยวิเคราะห์ทั้งประวัติการตั้งถิ่นฐานและลักษณะอาคาร ก่อนสรุปว่ารูปแบบจากปีนังเชื่อมมาถึงภูเก็ตผ่านความสัมพันธ์ของผู้คน เรื่องของตึกจึงพาไปเห็นเครือข่ายเมืองท่าและการติดต่อกันข้ามคาบสมุทร มากกว่าจะอธิบายด้วยชื่อประเทศเดียว

คำว่า “ชิโนโปรตุกีส” ยังเป็นคำเรียกที่พบได้ทั่วไป การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยใช้คำนี้กับคฤหาสน์และตึกแถวในเมืองเก่าภูเก็ต พร้อมเล่าว่าย่านเติบโตจากความรุ่งเรืองของเหมืองแร่ดีบุก ขณะที่เว็บไซต์จังหวัดภูเก็ตก็ใช้คำเดียวกันอธิบายบ้านเก่าริมถนน

วิทยานิพนธ์ไม่ได้ตัดสินจากชื่อที่เรียกกันเพียงอย่างเดียว ผู้วิจัยศึกษาลักษณะทางกายภาพของตึกแถวในภูเก็ต จอร์จทาวน์ และเมืองอื่นบนคาบสมุทรมลายู แล้วนำมาเทียบกับประวัติการตั้งถิ่นฐานของชุมชนและความสัมพันธ์ระหว่างเมือง วิธีอ่านควบกันทำให้ข้อเสนอมีที่มาทั้งจากตัวอาคารและเส้นทางของผู้คน ไม่ใช่แค่การจับคู่ชื่อสไตล์กับประเทศ

ขอบเขตของข้อสรุปนี้ก็สำคัญ งานวิจัยเผยแพร่เมื่อปี 2547 และศึกษาตึกแถวชุมชนฮกเกี้ยนที่สร้างในสมัยรัชกาลที่ 5 จึงควรเล่าว่าเป็นข้อเสนอจากวิทยานิพนธ์ชิ้นนี้ ไม่ควรเหมารวมว่าตึกเก่าทุกหลังในภูเก็ตมีต้นทางเดียวกัน หรือกล่าวว่าคำเรียกซึ่งใช้ในข้อมูลท่องเที่ยวไม่มีใครใช้แล้ว

ถ้าอยากตามรอยชุมชนจีนในเมืองเก่า ททท. ยังแนะนำพิพิธภัณฑ์ไทยหัวบนถนนกระบี่ว่าเป็นแหล่งเรียนรู้เรื่องลูกหลานจีนและมรดกบนเกาะ ครั้งหน้าเมื่อเดินชมตึกแถว จึงเรียกชื่อสไตล์ที่คุ้นได้ตามปกติ แล้วเติมเรื่องปีนังและความสัมพันธ์ของชุมชนเข้าไป จะเห็นประวัติเมืองท่าภูเก็ตชัดกว่าเดิม

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th