น้ำมัน 1 ลิตรหนักเท่าน้ำ 1 กิโลไหม? ตวงเท่ากันแต่น้ำหนักต่างกัน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ตวงน้ำกับน้ำมันได้ 1 ลิตรเท่ากัน แต่ทำไมยกแล้วน้ำมันดูเบากว่า? ลิตรบอกปริมาตร ส่วนกิโลกรัมบอกมวล; เมื่อปริมาตรเท่ากัน ของเหลวต่างชนิดจึงมีมวลไม่เท่ากัน น้ำมีมวลใกล้ 1 กิโลกรัมต่อลิตร แต่น้ำมันพืชมีมวลน้อยกว่า เพราะของเหลวแต่ละชนิดมีมวลต่อปริมาตรไม่เท่ากัน

ลองนึกถึงขวดสองใบที่มีขนาดเท่ากัน ใบหนึ่งใส่น้ำ อีกใบใส่น้ำมัน เส้นบอกระดับช่วยให้เห็นว่าของเหลวมีปริมาตรเท่ากัน แต่ไม่ได้รับประกันว่าน้ำหนักจะเท่ากัน เวลาชั่งจึงต้องดูมวลของสิ่งที่อยู่ข้างใน และหักน้ำหนักขวดเปล่าออกก่อน

ตัวเลขที่ใช้อธิบายความต่างนี้เรียกว่า “ความหนาแน่น” หมายถึงมวลของสารในปริมาตรหนึ่งหน่วย สูตรคิดสั้น ๆ คือ มวล = ความหนาแน่น × ปริมาตร เมื่อปริมาตรคงที่ สารที่มีความหนาแน่นน้อยกว่าก็มีมวลน้อยกว่าตามไปด้วย

น้ำเองก็ไม่ได้มีค่าเท่ากับ 1 กิโลกรัมเป๊ะในทุกอุณหภูมิ สถาบันมาตรฐานและเทคโนโลยีแห่งชาติสหรัฐฯ (NIST) ระบุค่าความหนาแน่นของน้ำที่ 20 องศาเซลเซียสไว้ราว 0.9982 กรัมต่อมิลลิลิตร เมื่อน้ำ 1 ลิตรมี 1,000 มิลลิลิตร จึงมีมวลประมาณ 998 กรัม หรือเกือบ 1 กิโลกรัม ความต่างเล็กน้อยนี้มักปัดเป็น 1 กิโลกรัมในชีวิตประจำวันได้

ฝั่งน้ำมันพืชมีค่าต่ำกว่าน้ำ มาตรฐานน้ำมันพืชของโคเด็กซ์ยกช่วงความหนาแน่นสัมพัทธ์ของน้ำมันถั่วเหลืองไว้ที่ 0.919–0.925 เมื่อเทียบกับน้ำที่ 20 องศาเซลเซียส ถ้าใช้ค่านี้เป็นตัวอย่าง น้ำมัน 1 ลิตรจะมีมวลประมาณ 0.916–0.923 กิโลกรัม หรือราว 920 กรัม จึงเบากว่าน้ำปริมาตรเดียวกันประมาณ 75–82 กรัม

เทียบตัวเลขคร่าว ๆ ที่อุณหภูมิใกล้ 20 องศา:

• น้ำ 1 ลิตร ≈ 998 กรัม

• น้ำมันถั่วเหลือง 1 ลิตร ≈ 916–923 กรัม ตามช่วงอ้างอิง

• ส่วนต่างอยู่ราว 75–82 กรัม ไม่ใช่เพราะขวดมีปริมาตรน้อยกว่า แต่เพราะมวลต่อปริมาตรของน้ำมันต่ำกว่า

ช่วงของโคเด็กซ์เป็นค่าอ้างอิงสำหรับน้ำมันตามชนิดและเงื่อนไขที่ระบุ ไม่ใช่ผลชั่งน้ำมันทุกยี่ห้อแบบตรงตัว น้ำมันแต่ละชนิดและอุณหภูมิอาจทำให้ตัวเลขขยับได้ จึงไม่ควรจำว่า “น้ำมันทุกลิตรหนัก 920 กรัมพอดี” หากต้องการตัวเลขของผลิตภัณฑ์เฉพาะ ให้ชั่งจริงหรือใช้ข้อมูลความหนาแน่นของผลิตภัณฑ์นั้น

เรื่องนี้มีประโยชน์เวลาอ่านสูตรอาหาร บางสูตรบอกปริมาณเป็นมิลลิลิตร บางสูตรให้ชั่งเป็นกรัม สองแบบนี้ใช้แทนกันได้ก็ต่อเมื่อรู้ความหนาแน่นของวัตถุดิบก่อน น้ำ 100 มิลลิลิตรมีมวลใกล้ 100 กรัม แต่น้ำมันปริมาตรเท่ากันจะเบากว่า หากต้องการความแม่นยำสำหรับสูตรขนม ให้ใช้หน่วยตามสูตรหรือแปลงด้วยค่าของวัตถุดิบชนิดนั้น

ถ้าอยากลองที่บ้าน ให้วางภาชนะบนตาชั่งแล้วกดหักน้ำหนักภาชนะ จากนั้นตวงน้ำหรือน้ำมันให้ได้ปริมาตรเดียวกันและชั่งแยกกัน จะเห็นความต่างได้ทันที สรุปคือ 1 ลิตรบอกว่าใส่ของเหลวได้มากแค่ไหน ส่วนตัวเลขบนตาชั่งขึ้นกับว่าสิ่งที่ใส่คืออะไรและมีความหนาแน่นเท่าไร

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th