พระพุทธรูปทวารวดีองค์หนึ่งมีเปลวไฟรอบพระเศียร ชิ้นส่วนนี้คืออะไร?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ส่วนโค้งที่มีปลายคล้ายเปลวไฟด้านหลังพระเศียรคือ ศิรประภา หรือรัศมีที่ล้อมพระเศียร ไม่ใช่เปลวไฟจริง แค็ตตาล็อกของกรมศิลปากรบรรยายพระพุทธรูปสำริดจากอู่ทององค์หนึ่งว่า มีรัศมีโค้งอยู่ด้านหลังและมีส่วนยื่นเป็นเปลวไฟรอบวง นี่เป็นลักษณะของชิ้นงานองค์นั้น ไม่ใช่คำอธิบายว่าพระพุทธรูปทวารวดีทุกองค์มีรัศมีแบบเดียวกัน

ชิ้นงานนี้เป็นพระพุทธรูปยืนปางแสดงธรรม ทำจากสำริด สูง 32 เซนติเมตร พบที่เจดีย์หมายเลข 11 ในเมืองโบราณอู่ทอง ปัจจุบันอยู่ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ อู่ทอง และลงทะเบียนวัตถุเลขที่ 10/55/2506 กรมศิลปากรกำหนดอายุไว้ราวคริสต์ศตวรรษที่ 8–9 หรือช่วงกลางของศิลปะทวารวดี

หนังสือ “Lost Kingdoms” ของพิพิธภัณฑ์เมโทรโพลิแทนลงรายการพระพุทธรูปองค์นี้ในชื่อ “Buddha Preaching” ระบุว่าพบจากเจดีย์หมายเลข 11 ที่อู่ทองเมื่อ พ.ศ. 2506 เป็นสำริด สูง 32 เซนติเมตร และมีรัศมีรอบพระเศียรที่ปลายคล้ายเปลวไฟ รายละเอียดนี้สอดคล้องกับแค็ตตาล็อกกรมศิลปากรที่บรรยายรัศมีของพระพุทธรูปสำริดจากอู่ทอง

เมื่อดูองค์ประกอบใกล้ ๆ จะเห็นว่ารัศมีไม่ได้เป็นแผ่นวงกลมเรียบทั้งหมด ขอบด้านนอกทำเป็นปลายแหลมคล้ายเปลวไฟ ส่วนบนสุดมีดอกบัวตูมประดับเหนือพระเกตุมาลา ซึ่งเป็นส่วนยอดบนพระเศียร กรมศิลปากรเรียกรัศมีโค้งประดับลายเปลวไฟด้านหลังพระเศียรนี้ว่า “ศิรประภา”

พระหัตถ์ทั้งสองยกขึ้นในระดับใกล้เคียงกันตามปางแสดงธรรม และจีวรคลุมพระวรกายทั้งสองด้าน รัศมีจึงอยู่ด้านหลังพระเศียร ไม่ได้เป็นเปลวไฟที่พุ่งออกจากพระวรกาย

แค็ตตาล็อกยังระบุว่าพบพระพุทธรูปทวารวดีที่มีรัศมีโค้งคล้ายเปลวไฟหลายองค์ในเขตเมืองโบราณอู่ทอง และเทียบรูปแบบนี้กับศิลปะอินเดียสมัยหลังคุปตะและปาละ ข้อมูลนี้เป็นการเปรียบเทียบรูปแบบทางศิลปะตามที่ผู้จัดทำแค็ตตาล็อกอธิบาย ไม่ได้ระบุว่าช่างผู้สร้างองค์นี้เดินทางมาจากอินเดีย หรือคัดลอกต้นแบบชิ้นใดชิ้นหนึ่งโดยตรง

จึงตอบได้ว่า “เปลวไฟ” ที่เห็นคือขอบตกแต่งของศิรประภา ซึ่งล้อมอยู่หลังพระเศียร พระพุทธรูปจากอู่ทององค์นี้มีรายละเอียดเฉพาะทั้งรัศมีปลายแหลม ดอกบัวตูม และท่าทางแสดงธรรม ทำให้เห็นวิธีสร้างภาพรัศมีในงานสำริดทวารวดีชิ้นหนึ่งได้ชัดเจน

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th