จุดกลมกลางหน้าผากพระพุทธรูปคืออะไร? ทำไมบางองค์เป็นเส้นขด

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

จุดเล็ก ๆ ระหว่างคิ้วพระพุทธรูปมีชื่อว่า อุณาโลม เป็นเครื่องหมายมงคลที่เกี่ยวกับลักษณะของพระพุทธเจ้าในคติพุทธ แต่รูปที่เห็นไม่ได้เหมือนกันทุกองค์ บางองค์ทำเป็นจุดกลม บางองค์เป็นเส้นขดหรือปอยคล้ายเส้นผม เพราะช่างถ่ายทอดเครื่องหมายเดียวกันด้วยรูปแบบต่างกัน

ในลักขณสูตร (ทีฆนิกาย 30) พระสูตรกล่าวถึงอุณณา ว่าเกิดอยู่ระหว่างคิ้ว มีสีขาวและนุ่มคล้ายปุยนุ่น พร้อมจัดไว้ใน มหาปุริสลักษณะ 32 ประการ หรือเครื่องหมายของบุรุษผู้ยิ่งใหญ่ตามคติในพระสูตร ตอนเดียวกันยังโยงลักษณะนี้กับการละเว้นคำพูดเท็จและการพูดความจริงด้วย นี่เป็นถ้อยคำบรรยายตามคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนา

เมื่อมาอยู่ในงานประติมากรรม ช่างไม่ได้แกะให้เห็นเป็นเส้นผมชัดทุกชิ้น คู่มือศิลปะพุทธของพิพิธภัณฑ์ศิลปะเมโทรโพลิแทนอธิบายว่า เครื่องหมายนี้อาจแสดงเป็นปอยผมขดหรือทำเป็นจุดก็ได้ ส่วนพิพิธภัณฑ์วอลเตอร์สยกตัวอย่างเศียรพระพุทธรูปหินทรายจากแคว้นมถุรา ราวคริสต์ศตวรรษที่ 3 ซึ่งมีอุณาโลมเป็นขดผมอยู่ระหว่างคิ้ว และอธิบายว่าเส้นผมส่วนอื่นบนชิ้นนี้แกะเป็นแนวเส้น โดยอาจรับรูปแบบจากงานคันธาระในช่วงเดียวกัน

ถ้าอ่านป้ายพิพิธภัณฑ์หรืองานศิลปะต่างประเทศ อาจเจอคำว่า urna ส่วนในบาลีใช้ unna และรูปสันสกฤตคือ urna คำเหล่านี้ชี้ไปยังเครื่องหมายเดียวกันที่อยู่ระหว่างคิ้ว ไม่ได้หมายถึงดวงตาอีกดวงหนึ่ง

อุณาโลมยังไม่ควรสับสนกับ “ตาที่สาม” ของพระศิวะ ซึ่งเป็นสัญลักษณ์คนละแบบในศิลปะศาสนาอินเดีย คู่มือของ Met แยกลักษณะอุณาโลมของพระพุทธรูปออกจากดวงตาที่สามซึ่งวางกลางหน้าผากพระศิวะไว้ชัดเจน ดังนั้นจุดหรือเส้นขดบนพระพุทธรูปจึงอ่านตามคติพุทธและรูปแบบงานชิ้นนั้นได้ตรงกว่า

ครั้งหน้าที่เห็นพระพุทธรูป ลองสังเกตว่าเครื่องหมายระหว่างคิ้วเป็นจุด ขด หรือเม็ดประดับ แล้วดูรายละเอียดรอบ ๆ ประกอบด้วย เพราะรูปที่ต่างกันไม่ได้แปลว่ามีความหมายคนละเรื่องเสมอไป บางครั้งเป็นเพียงวิธีของช่างในการถ่ายทอดอุณาโลมให้เข้ากับวัสดุและรูปแบบศิลปะ

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th