ใบเสมารอบอุโบสถมีไว้ทำอะไร ทำไมต้องวางล้อมอาคาร?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

เดินรอบอุโบสถแล้วเห็นใบเสมาตั้งเป็นระยะ แม้จะดูคล้ายของประดับ แต่ใบเสมาเกี่ยวข้องกับ สีมา หรือเขตที่กำหนดให้พระสงฆ์ทำสังฆกรรมร่วมกัน เช่น การประชุมอุโบสถหรือกิจของสงฆ์ที่ต้องทำเป็นหมู่ เครื่องหมายรอบอาคารจึงช่วยให้เห็นแนวเขตในพื้นที่จริง

จุดที่มักเข้าใจคลาดคือ ใบเสมาที่มองเห็นอาจไม่ได้เป็นเครื่องหมายกำหนดเขตจริงทุกแห่ง พระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตฺโต) อธิบายว่า ธรรมเนียมหนึ่งฝังลูกนิมิตไว้ในดิน แล้ววางแผ่นหิน แผ่นอิฐ หรือแผ่นไม้เหนือจุดนั้นเพื่อบอกตำแหน่ง เมื่อมองจากลานวัดจึงเห็นใบเสมาเรียงอยู่รอบอุโบสถ ทั้งที่ เครื่องหมายหลักอาจอยู่ใต้ดิน

แต่ถ้าแผ่นเสมาทำจากหิน มีขนาดเหมาะสม และปักลงดินจนเป็นหลักเขต แผ่นนั้นก็ใช้เป็นเครื่องหมายได้เลย ไม่จำเป็นต้องมีลูกนิมิตอีกชุดหนึ่ง คำว่า “ใบเสมา” จึงบอกหน้าตาของสิ่งที่เราเห็น ส่วนคำว่า “สีมา” หมายถึงเขตที่สงฆ์กำหนดขึ้น ทั้งสองอย่างเกี่ยวข้องกัน แต่ไม่ใช่คำเดียวกัน

เหตุผลที่ต้องวางเครื่องหมายล้อมแนวเขต ก็เพื่อให้พระสงฆ์รู้ว่าการประชุมหรือกิจของคณะสงฆ์ครั้งนั้นครอบคลุมพื้นที่ใด พระวินัยให้ความสำคัญกับการประชุมของพระที่อยู่ในเขตเดียวกัน ส่วนคำอธิบายวิธีผูกสีมาระบุให้กำหนดนิมิตทีละจุดรอบบริเวณ แล้วเชื่อมแนวจากจุดหนึ่งไปยังจุดถัดไปจนกลับมาครบวง การวางรอบอุโบสถจึงทำให้ขอบเขตอ่านออกได้ในพื้นที่จริง

เครื่องหมายไม่ได้จำกัดว่าต้องเป็นแผ่นเสมาทรงใบไม้เท่านั้น คำอธิบายพระวินัยกล่าวถึงนิมิตได้หลายชนิด เช่น ภูเขา ก้อนหิน ป่า ต้นไม้ จอมปลวก หนทาง แม่น้ำ และแหล่งน้ำ เมื่อใช้จริงจึงเลือกสิ่งที่ระบุตำแหน่งได้ชัดและอยู่คงทน ปัจจุบันหินเป็นตัวเลือกที่พบได้บ่อย ส่วนแผ่นเสมาที่ปักลงดินหรือวางเหนือจุดฝังลูกนิมิตช่วยให้ระบุตำแหน่งแนวเขตบนลานวัดได้สะดวก

เพราะฉะนั้น การเห็นใบเสมาครบเป็นวงรอบโบสถ์ไม่ได้แปลว่าแผ่นหินทุกใบเป็นเพียงงานประดับ และก็ไม่ได้หมายความว่าทุกวัดต้องมีรูปทรงหรือจำนวนเหมือนกัน สิ่งสำคัญคือเครื่องหมายเหล่านั้นสัมพันธ์กับแนวสีมาของวัดนั้นอย่างไร รายละเอียดจริงต้องดูการกำหนดเขตและรูปแบบที่แต่ละวัดใช้

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th