กะเพรา 4 สายพันธุ์ที่เป็นข่าว ใครปลูกได้บ้าง แล้วคำว่าจดสิทธิ์หมายถึงอะไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

พอเห็นข่าวกะเพราแก้วจุรีสี่ชื่อ คำถามที่ตามมาคือคนทั่วไปยังปลูกกะเพราได้ไหม? คำตอบคือ สิทธิที่เป็นข่าวจำกัดอยู่ที่แก้วจุรี 01–04 ทีละพันธุ์ ไม่ได้ครอบคลุมกะเพราทั้งชนิด ส่วนในทางกฎหมายเป็นการจดทะเบียนพันธุ์พืชใหม่ตาม พ.ร.บ.คุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 ไม่ใช่สิทธิบัตรที่ห้ามใครปลูกกะเพรา

บัญชีกรมวิชาการเกษตรระบุบริษัท ซีพีแรม จำกัด เป็นผู้ทรงสิทธิของทั้งสี่พันธุ์ โดยลงทะเบียนเป็นสองชุด

• แก้วจุรี 01 จดทะเบียน 12 มีนาคม 2567 สิ้นอายุ 11 มีนาคม 2579

• แก้วจุรี 02–04 จดทะเบียน 24 พฤษภาคม 2567 สิ้นอายุ 23 พฤษภาคม 2579

สิทธิจึงเกิดก่อนข่าวกลับมาถูกพูดถึงในเดือนตุลาคม 2569 ราวสองปี บัญชีเดียวกันยังมีกะเพราอีกพันธุ์ที่มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ถือสิทธิอยู่ พ.ร.บ.คุ้มครองพันธุ์พืชมีมาตั้งแต่ พ.ศ. 2542 และบัญชีกรมฯ ระบุพันธุ์ใหม่ที่ได้รับหนังสือสำคัญรวม 1,105 พันธุ์ ระบบนี้จึงไม่ได้เพิ่งเกิดขึ้นพร้อมข่าวกะเพรา

คำว่า “คุ้มครองพันธุ์พืชใหม่” ต่างจากการเป็นเจ้าของพืชทั้งชนิด กฎหมายให้ผู้ทรงสิทธิควบคุมการผลิตและจำหน่ายส่วนขยายพันธุ์ของพันธุ์ที่จดทะเบียน เช่น เมล็ดหรือกิ่งพันธุ์ เพื่อขยายปลูกเชิงพาณิชย์ ส่วนการนำใบกะเพรามาทำอาหารหรือขายเป็นผักเป็นคนละเรื่อง กรมวิชาการเกษตรชี้แจงว่าประชาชนยังปลูกกะเพราพันธุ์ทั่วไปและขายใบได้

เรื่องเมล็ดต้องดูทั้งผู้ปลูกและวิธีนำไปใช้ มาตรา 33(4) ยกเว้นให้เกษตรกรเพาะปลูกหรือขยายพันธุ์โดยใช้ส่วนขยายพันธุ์ที่ตนผลิตเอง หากรัฐประกาศให้พันธุ์นั้นเป็นพันธุ์ส่งเสริมการปรับปรุงพันธุ์ กฎหมายจำกัดปริมาณไว้ไม่เกินสามเท่าของปริมาณที่ได้มา

กรมฯ ชี้แจงว่าการเก็บเมล็ดไว้ปลูกต่อทำได้ภายใต้เงื่อนไขนี้ ส่วนการผลิตหรือขายเมล็ดพันธุ์ที่มีสิทธิแล้วเพื่อให้ผู้อื่นนำไปขยายพันธุ์เป็นอีกกิจกรรมหนึ่ง จึงไม่ควรเหมารวมว่าห้ามเก็บเมล็ดกะเพราทุกชนิด หรือเข้าใจว่าทำธุรกิจเมล็ดแก้วจุรีได้โดยไม่ตรวจสิทธิ

เอกสารประกาศคำขอแก้วจุรี 01 ระบุเลขคำขอ 001/2566 ซึ่งเป็นขั้นก่อนการจดทะเบียน ไม่ใช่หลักฐานว่าจดทะเบียนเสร็จในปีนั้น บัญชีกรมฯ แสดงวันจดทะเบียนจริงในปี 2567 ข่าวของ Thai PBS ระบุว่าพันธุ์แก้วจุรีพัฒนาจากการปรับปรุงพันธุ์ให้ใบใหญ่ขึ้น และบริษัทนำไปใช้กับการผลิตอาหารของตน โดยไม่ได้ขายเมล็ดให้ประชาชนทั่วไป

กฎหมายฉบับนี้ยังมีช่องทางคุ้มครอง “พันธุ์พืชพื้นเมืองเฉพาะถิ่น” ซึ่งชุมชนที่มีคุณสมบัติตามกฎหมายสามารถยื่นจดทะเบียนได้ เมื่อขึ้นทะเบียนแล้วจึงเกิดสิทธิของชุมชนในส่วนขยายพันธุ์ตามขอบเขตที่กำหนด ส่วนการนำพืชท้องถิ่นหรือพืชป่าไปใช้เพื่อการค้าและแบ่งปันผลประโยชน์เป็นอีกกลไกหนึ่ง ไม่ได้แปลว่าพันธุ์พื้นเมืองทุกชนิดถูกจดสิทธิแทนชุมชนโดยอัตโนมัติ

ถ้าจะปลูกหรือทำธุรกิจเมล็ดพันธุ์ จุดที่ควรเช็กจึงเป็นชื่อพันธุ์ในทะเบียนและลักษณะการใช้จริง: ปลูกกะเพราทั่วไปขายใบได้ แต่การขยายพันธุ์แก้วจุรีเพื่อขายต้องตรวจเงื่อนไขสิทธิของพันธุ์นั้นโดยตรง

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th