ผีตาโขนเกี่ยวอะไรกับพระเวสสันดร? ตำนานที่ผูกกับบุญหลวงด่านซ้าย

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ผีตาโขนเชื่อมกับพระเวสสันดรผ่านตำนานขบวนส่งเสด็จ เมื่อพระเวสสันดรและนางมัทรีเดินทางจากป่ากลับเข้าเมือง ผีป่ากับสัตว์ที่รักอาลัยก็ตามชาวบ้านมาส่งทั้งคู่ บทความพิพิธภัณฑ์มานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์บันทึกว่าตำนานนี้มีอิทธิพลต่อการละเล่นผีตาโขนในงานบุญหลวงด่านซ้าย

พิพิธภัณฑ์ระบุช่วงประเพณีไว้ราวเดือนมิถุนายนถึงกรกฎาคม หรือหลังวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 6 ตามปฏิทินจันทรคติไทย วันตามปฏิทินสากลจึงเลื่อนไปในแต่ละปี งานบุญหลวงจัดที่อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย และรวมงานบุญสำคัญสามอย่างไว้ในเทศกาลเดียว

งานทั้งสามได้แก่ บุญผะเหวด บุญบั้งไฟ และบุญซำฮะ ซึ่งพิพิธภัณฑ์อธิบายว่าบุญซำฮะเป็นงานสะเดาะเคราะห์บ้านเมือง ส่วนประเพณีผีตาโขนก็มีพิธีและการละเล่นต่อเนื่องสามวัน

พิพิธภัณฑ์แจกแจงกิจกรรมไว้เป็นการละเล่นผีตาโขน วันแห่พระเวสสันดรเข้าเมือง และวันฟังเทศน์มหาชาติ ครบ 13 กัณฑ์ กิจกรรมเหล่านี้จึงเล่าตำนานเดียวกันทั้งผ่านขบวนแห่และการฟังเทศน์

ในวันที่มีขบวนแห่ ผู้ร่วมงานสวมหน้ากากสีสันสดใสและเครื่องแต่งกายจากวัสดุที่หาได้ในท้องถิ่น จากนั้นเต้นรำและเล่นพื้นบ้านไปตามขบวน การละเล่นเหล่านี้ทำให้ตำนานออกมาอยู่ในกิจกรรมที่คนในชุมชนร่วมแสดงและชมได้

พอสิ้นพิธีวันที่สาม ผู้ร่วมงานที่แต่งเป็นผีตาโขนจะถอดเครื่องแต่งกายแล้วทิ้งลง แม่น้ำหมัน พิพิธภัณฑ์บันทึกความเชื่อว่าไม่ควรนำชุดกลับบ้าน เพราะการปล่อยลงน้ำหมายถึงการทิ้งความทุกข์และสิ่งเลวร้ายไปด้วย ธรรมเนียมนี้จึงเป็นส่วนหนึ่งของความหมายที่ชุมชนผูกไว้กับเทศกาล

เมื่อไปชมงานที่ด่านซ้าย ให้ดูขบวนหน้ากากควบคู่กับการแห่พระเวสสันดรและวันเทศน์มหาชาติ รายละเอียดเหล่านี้ช่วยให้เห็นว่างานบุญหลวงรวมทั้งเรื่องเล่า การละเล่น และพิธีทางศาสนาไว้ด้วยกัน

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th