ใบเสมาทวารวดีวางกันแบบไหน? จากแผ่นเดี่ยวถึงแนวรอบพื้นที่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ใบเสมามีหน้าที่กำหนดขอบเขตสีมาที่สงฆ์ใช้ประชุมทำสังฆกรรม จึงปักรอบอุโบสถให้เห็นแนวเขตชัด พระไตรปิฎกมหาวรรคกล่าวถึงการสมมติสีมาเพื่อให้ภิกษุทำอุโบสถร่วมกัน และให้กำหนดนิมิตหรือหลักหมายเขตรอบพื้นที่

คำว่า “สีมา” หมายถึงเขต ส่วนใบเสมาเป็นหลักหมายที่คนมองเห็นได้ พระไตรปิฎกเรียกหลักหมายเหล่านี้ว่า “นิมิต” และแจกแจงไว้ 8 อย่าง ได้แก่ ภูเขา หิน ป่า ต้นไม้ หนทาง จอมปลวก แม่น้ำ และน้ำ เขตจึงกำหนดด้วยภูมิประเทศได้ด้วย ส่วนวัดไทยมักใช้แผ่นหรือหลักหินปักรอบอุโบสถ ฐานข้อมูลศัพท์โบราณคดีของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรอธิบายว่า สีมาคือพื้นที่สำหรับพระสงฆ์ทำสังฆกรรม และใบเสมาหรือเสมาหินเป็นเครื่องหมายบอกเขตโบสถ์

หลักฐานประวัติศาสตร์พบการวางใบเสมาหลายแบบ กรมศิลปากรรวบรวมข้อมูลใบเสมาที่พบในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทยสมัยวัฒนธรรมทวารวดี ราวพุทธศตวรรษที่ 12–16 ไว้หลายลักษณะ มีทั้งตั้งเดี่ยว ปักเป็นกลุ่มโดยไม่กำหนดทิศ และปักตามทิศ 4 ทิศ 8 ทิศ หรือ 16 ทิศ ตัวใบที่พบยังมีทั้งใบเดี่ยว เสมาคู่ และเสมาซ้อนสามใบ

ใบเสมาในหลักฐานชุดนี้มีหลายรูปทรง กรมศิลปากรบันทึกทั้งแท่งหินธรรมชาติ แผ่นหินที่แต่งเป็นแผ่น และแท่งเสาที่มีหน้าตัดเป็นรูปสี่เหลี่ยม หกเหลี่ยม หรือแปดเหลี่ยม บางชิ้นเรียบ บางชิ้นแกะลายหรือเล่าเรื่องทางพุทธศาสนา รูปทรงกับวิธีวางจึงช่วยให้เห็นทั้งงานช่างและการจัดพื้นที่ในชุมชนโบราณ

ลายสลักมีหลายความหมาย แหล่งกรมศิลปากรยกตัวอย่างภาพสถูปนูนที่ใช้แทนพระพุทธเจ้า หม้อน้ำศักดิ์สิทธิ์ซึ่งเป็นสัญลักษณ์มงคลตามความเชื่ออินเดียโบราณและสื่อถึงความอุดมสมบูรณ์ ภาพพุทธประวัติหรือชาดก และธรรมจักรที่ใช้เป็นสัญลักษณ์พระพุทธศาสนา ตัวอย่างเหล่านี้มาจากใบเสมาทวารวดีในภาคอีสาน แสดงว่าใบเสมาเป็นทั้งหลักเขตและพื้นที่ถ่ายทอดสัญลักษณ์ทางพุทธศาสนากับความเชื่อ

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th