เอกชนได้สิทธิกะเพรา 4 พันธุ์ ไม่ได้แปลว่าห้ามปลูกกะเพราทั้งประเทศ

ประเด็นสำคัญ

• กะเพราแก้วจุรี 01–04 เป็นพันธุ์ที่บริษัทเอกชนได้รับความคุ้มครองตามรายงานข่าว

• การคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ไม่ได้หมายถึงการเป็นเจ้าของผักชนิดนั้นทุกสายพันธุ์

• ก่อนสรุปว่าปลูก เก็บเมล็ด หรือขายไม่ได้ ต้องตรวจสอบชื่อพันธุ์และขอบเขตสิทธิตามกฎหมาย

กะเพราที่อยู่ในจานผัดกะเพราของคนไทยอาจดูเป็นผักธรรมดาที่ปลูกได้ตามบ้าน แต่เบื้องหลังเมล็ดพันธุ์บางสายพันธุ์มีทั้งงานวิจัย การปรับปรุงพันธุ์ และสิทธิทางกฎหมายเข้ามาเกี่ยวข้อง

ประเด็นนี้กลายเป็นที่สนใจเมื่อมีรายงานว่า บริษัท ซีพีแรม จำกัด หรือ CPRAM ได้รับความคุ้มครองกะเพราพันธุ์ใหม่ 4 พันธุ์ จนเกิดข้อสงสัยว่าต่อไปคนทั่วไปจะยังปลูกกะเพรากินหรือปลูกขายได้หรือไม่

คำตอบสำคัญอยู่ที่การแยกให้ออกระหว่าง การคุ้มครองพันธุ์พืชเฉพาะพันธุ์ กับการเป็นเจ้าของพืชทั้งชนิด

กะเพรา 4 พันธุ์ที่เป็นข่าว มีอะไรบ้าง

รายงาน Thai PBS วันที่ 22 ตุลาคม 2569 ระบุว่า กะเพราที่ได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายมี 5 พันธุ์ ได้แก่ แก้วจุรี 01, 02, 03 และ 04 ซึ่งเป็นของ CPRAM ส่วนอีก 1 พันธุ์เป็นของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์

กะเพราแก้วจุรีทั้ง 4 พันธุ์ได้รับการพัฒนาให้มีลักษณะใบใหญ่ขึ้น เพื่อตอบโจทย์การใช้เป็นวัตถุดิบในอุตสาหกรรมแปรรูปอาหาร โดยบริษัทใช้ผลผลิตจากเกษตรกรในเครือข่ายเพื่อส่งเข้าโรงงาน ไม่ได้จำหน่ายเมล็ดพันธุ์ทั้ง 4 พันธุ์ให้ประชาชนทั่วไปตามรายงานดังกล่าว

ข้อสังเกตคือ การปรับปรุงพันธุ์พืชไม่ได้มีเป้าหมายแค่ทำให้พืชมีรูปลักษณ์แตกต่าง แต่ยังอาจตอบโจทย์การผลิตในปริมาณมาก การแปรรูป และความต้องการเฉพาะของผู้ซื้อได้ด้วย

จดสิทธิพันธุ์พืช ต่างจากจดลิขสิทธิ์อย่างไร

คำว่า “จดลิขสิทธิ์ผัก” ที่ใช้กันทั่วไปอาจทำให้เข้าใจผิด เพราะกฎหมายไทยมีระบบคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่โดยเฉพาะ ภายใต้พระราชบัญญัติคุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542

ผู้ได้รับความคุ้มครองมีสิทธิตามที่กฎหมายกำหนดเกี่ยวกับส่วนขยายพันธุ์ของพันธุ์ที่ได้รับสิทธิ เช่น การผลิตและจำหน่ายเมล็ดพันธุ์หรือส่วนขยายพันธุ์ ทั้งนี้ต้องพิจารณาข้อยกเว้นและเงื่อนไขที่เกี่ยวข้องด้วย

สิทธิดังกล่าวไม่ได้ทำให้ผู้ถือสิทธิเป็นเจ้าของกะเพราทุกต้น หรือห้ามประชาชนปลูกกะเพราพันธุ์อื่นที่ไม่ได้อยู่ภายใต้สิทธินั้นโดยอัตโนมัติ

แล้วเกษตรกรยังปลูกกะเพราขายได้หรือไม่

ข้อมูลจากกรมวิชาการเกษตรที่รายงานโดย Thai PBS ชี้แจงว่า ประชาชนยังสามารถปลูกกะเพราทั่วไป เก็บใบมาจำหน่าย และนำไปประกอบอาหารได้ตามปกติ รวมถึงเก็บเมล็ดไว้ปลูกต่อได้ภายใต้เงื่อนไขของกฎหมาย

อย่างไรก็ตาม ต้องแยกการปลูกกะเพราทั่วไปออกจากการนำส่วนขยายพันธุ์ของพันธุ์ที่ได้รับความคุ้มครองไปผลิตหรือจำหน่ายเชิงพาณิชย์ เพราะกรณีหลังอาจเกี่ยวข้องกับสิทธิของผู้ทรงสิทธิได้

สำหรับผักชนิดอื่น เช่น พริก มะเขือเทศ แตงกวา หรือผักชนิดต่าง ๆ ไม่ควรสรุปว่าเอกชนถือสิทธิทั้งหมดเพียงเพราะมีเมล็ดพันธุ์เชิงพาณิชย์วางจำหน่าย การตรวจสอบต้องอาศัยทะเบียนจริงและชื่อพันธุ์ที่ตรงกัน

สิ่งที่ผู้บริโภคและเกษตรกรควรรู้

กรณีนี้สะท้อนให้เห็นว่า การพัฒนาพันธุ์พืชและการคุ้มครองสิทธิเป็นคนละเรื่องกับการผูกขาดพืชทั้งชนิด การตรวจสอบข้อมูลจากทะเบียนทางการจึงสำคัญกว่าการแชร์ข้อความว่า “ผักชนิดนี้ถูกเอกชนจดเป็นเจ้าของแล้ว”

หากต้องการตรวจสอบว่าพันธุ์ใดได้รับความคุ้มครอง สามารถดูข้อมูลจากกองคุ้มครองพันธุ์พืช กรมวิชาการเกษตร ซึ่งมีรายชื่อพันธุ์พืชใหม่ที่ได้รับหนังสือสำคัญ รายชื่อพันธุ์ที่ยังได้รับความคุ้มครอง และข้อมูลคำขอจดทะเบียน

ท้ายที่สุด คำถามสำคัญไม่ใช่เพียงเอกชนมีสิทธิในพันธุ์พืชได้หรือไม่ แต่คือเราจะส่งเสริมการพัฒนาพันธุ์ใหม่ พร้อมรักษาความหลากหลายของพันธุ์พื้นบ้านและทางเลือกของเกษตรกรให้สมดุลกันได้อย่างไร คุณคิดว่าควรมีมาตรการแบบไหนเพื่อให้ทั้งนักปรับปรุงพันธุ์และเกษตรกรรายย่อยได้รับประโยชน์อย่างเป็นธรรม