มกรคายนาคตรงบันไดวัดล้านนาคืออะไร? ทำไมหลายคนสับสนกับตัวมอม

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

มกรคายนาคต่างจากตัวมอมที่รูปปากและองค์ประกอบของลำตัว: มกรมีปากคล้ายจระเข้ ลำตัวยาวคล้ายนาค มีขา และคายนาคออกจากปาก ส่วนมอมมีรูปร่างคล้ายแมว ลูกเสือ หรือลูกสิงโต ตามคำบรรยายของพิพิธภัณฑ์เรือนโบราณล้านนา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมเผยแพร่บทความ “มกรคายนาค พุทธศิลป์แห่งดินแดนล้านนาไทย” ซึ่งเรียกมกรอีกชื่อว่า “เหรา” และบอกว่าคนดูจำนวนไม่น้อยสับสนสัตว์สองชนิดนี้ เพราะทั้งคู่เป็นสัตว์จินตนาการที่เฝ้าศาสนสถานทางเหนือ คำว่าเหราในบทความหมายถึงสัตว์ในจินตนาการ ไม่ได้หมายถึงแมงดาทะเล

พิพิธภัณฑ์ มช. ระบุว่ารูปมอมพบได้ทั้งในภาพเขียน งานแกะสลัก และรูปปั้นตามซุ้มประตูหรือฐานพระเจดีย์ บางวัดมีเทวดายืนบนหลังมอม ผู้รู้ที่พิพิธภัณฑ์อ้างถึงตีความว่าอาจเป็นปัชชุนนะ เทพแห่งฝนตามความเชื่อท้องถิ่น เมื่อเกิดฝนแล้ง ชาวบ้านเคยนำมอมแกะสลักขึ้นเสลี่ยงแห่และสาดน้ำใส่รูปเพื่อขอฝน พิธีนี้สะท้อนความเชื่อและวิถีชุมชน ไม่ใช่หลักฐานว่ารูปปั้นทำให้ฝนตก

ส่วนมกรคายนาคที่เชิงบันไดวัดเชื่อมกับคติจักรวาลแบบไตรภูมิ บทความที่สำนักงานฯ เผยแพร่เล่าว่าศาสนสถานเปรียบเป็นเขาพระสุเมรุ และมกรเป็นสัตว์หิมพานต์ที่เฝ้าทางขึ้นสู่เขตศักดิ์สิทธิ์ นี่คือคำอธิบายด้านศิลปะและความเชื่อที่บทความรวบรวมไว้ ไม่ได้อ้างเป็นข้อความในพระไตรปิฎก

ช่างแต่ละยุคก็ปรับหน้าตามกรตามรสนิยมและอิทธิพลที่รับมา กรมศิลปากรยกตัวอย่างมกรในศิลปะสุโขทัยที่ผสมลักษณะสัตว์หลายชนิด เช่น เขากวาง งวงช้าง ปากสิงห์ เคราแพะ ขาจระเข้ และเกล็ดปลา บทความของสำนักงานฯ ยังเล่าถึงมกรคายนาคล้านนาที่เปลี่ยนรายละเอียดตามช่วงเวลา เช่น เครื่องประดับนาคและสีของงานปูนปั้น ตัวอย่างเหล่านี้ทำให้เห็นว่ารูปแบบประติมากรรมมีพัฒนาการ แต่แต่ละแหล่งพูดถึงคนละพื้นที่และช่วงเวลา

เมื่อเดินผ่านบันไดวัดล้านนา รูปสัตว์ตรงนั้นจึงอ่านได้ทั้งในฐานะงานฝีมือและภาพแทนความเชื่อของชุมชน การดูส่วนประกอบของรูปช่วยให้แยกมกรคายนาคกับตัวมอมได้ ส่วนเรื่องเล่าที่ผูกกับแต่ละตัวควรเข้าใจตามแหล่งที่มา ไม่เหมารวมว่าเป็นคำสอนในคัมภีร์เดียวกัน

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th