ทำไมน้ำท่วมพื้นที่เดิมซ้ำทุกปี ? เปิด 5 ปัจจัยที่ทำให้บางพื้นที่ของไทยระบายน้ำไม่ทัน

เมื่อเข้าสู่ฤดูฝน หลายพื้นที่ของประเทศไทยต้องเผชิญกับปัญหาน้ำท่วมซ้ำซาก บางแห่งมีน้ำท่วมขังหลังฝนตกหนัก ขณะที่บางพื้นที่ได้รับผลกระทบจากน้ำในแม่น้ำที่เอ่อล้นตลิ่งหรือมวลน้ำจากพื้นที่ต้นน้ำที่ไหลลงมาอย่างรวดเร็ว

แม้จะมีโครงการระบายน้ำ การขุดลอกคลอง และการก่อสร้างระบบป้องกันน้ำท่วม แต่เหตุการณ์น้ำท่วมก็ยังเกิดขึ้นได้ในหลายพื้นที่

คำถามสำคัญคือ เหตุใดการแก้ปัญหาน้ำท่วมจึงไม่สามารถทำให้ทุกพื้นที่ปลอดจากน้ำท่วมได้ และอะไรคือปัจจัยที่ทำให้บางชุมชนต้องเผชิญกับปัญหาเดิมซ้ำแล้วซ้ำเล่า ?

▪️น้ำท่วมแต่ละประเภทมีสาเหตุไม่เหมือนกัน

กรมอุตุนิยมวิทยาอธิบายว่า อุทกภัยสามารถเกิดขึ้นได้หลายลักษณะ เช่น น้ำป่าไหลหลาก น้ำท่วมขัง และน้ำล้นตลิ่ง

น้ำป่าไหลหลากมักเกิดจากฝนตกหนักต่อเนื่องในพื้นที่ภูเขาหรือต้นน้ำ ทำให้มีน้ำไหลลงสู่พื้นที่ต่ำอย่างรวดเร็ว

ส่วนน้ำท่วมขังในเขตเมืองอาจเกี่ยวข้องกับฝนตกหนัก ระบบระบายน้ำที่มีประสิทธิภาพไม่เพียงพอหรือสิ่งก่อสร้างที่กีดขวางทางน้ำ

ขณะที่น้ำล้นตลิ่งเกิดขึ้นเมื่อปริมาณน้ำในแม่น้ำหรือลำน้ำมากเกินกว่าที่จะระบายออกไปได้ทัน จนเอ่อล้นเข้าท่วมพื้นที่โดยรอบ

ความแตกต่างเหล่านี้มีความสำคัญ เพราะการแก้ปัญหาที่เหมาะกับน้ำท่วมในเมืองอาจไม่เพียงพอสำหรับพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบจากน้ำป่าหรือน้ำล้นตลิ่ง

▪️5 ปัจจัยที่ทำให้บางพื้นที่เกิดน้ำท่วมซ้ำซาก

1. ภูมิประเทศเป็นพื้นที่ลุ่มต่ำ

พื้นที่ลุ่มต่ำมักมีระดับพื้นดินต่ำกว่าบริเวณโดยรอบ ทำให้น้ำไหลมารวมกันได้ง่าย   และอาจระบายออกได้ช้า หากไม่มีทางน้ำที่เหมาะสม

บางพื้นที่ยังอยู่ใกล้แม่น้ำหรือคลอง ทำให้มีโอกาสได้รับผลกระทบ เมื่อน้ำในแหล่งน้ำเพิ่มสูงขึ้น แม้จะมีระบบระบายน้ำ แต่หากระดับน้ำปลายทางสูงจนไม่สามารถระบายออกได้อย่างมีประสิทธิภาพ น้ำก็อาจยังคงท่วมขังอยู่

2. ฝนตกหนักในช่วงเวลาสั้นๆ

ปริมาณฝนรวมไม่ใช่ปัจจัยเดียวที่กำหนดความเสี่ยงน้ำท่วม เพราะความเข้มข้นของฝน และระยะเวลาที่ฝนตกก็มีความสำคัญเช่นกัน หากฝนตกลงมาอย่างหนักในช่วงเวลาสั้นๆ น้ำอาจไหลลงพื้นดิน และระบบระบายน้ำเร็วกว่าที่ระบบจะรองรับได้

สถานการณ์จะยิ่งซับซ้อนขึ้น หากฝนตกหนักต่อเนื่องหลายวัน ทำให้ดินอิ่มน้ำ  และมีความสามารถในการดูดซับน้ำลดลง

3. พื้นที่ซับน้ำตามธรรมชาติลดลง

พื้นที่ชุ่มน้ำ หนอง บึง และพื้นที่เกษตรบางประเภทสามารถช่วยกักเก็บน้ำไว้ชั่วคราวได้ แต่เมื่อมีการพัฒนาเมืองหรือเปลี่ยนการใช้ประโยชน์ที่ดิน พื้นที่ที่เคยช่วยชะลอน้ำอาจลดลง ทำให้น้ำไหลลงสู่ระบบระบายน้ำหรือแม่น้ำเร็วขึ้น

อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดินไม่ได้เป็นสาเหตุของน้ำท่วมทุกกรณี ต้องพิจารณาร่วมกับฝน ภูมิประเทศ และระบบจัดการน้ำของพื้นที่นั้นๆ

4. ระบบระบายน้ำรองรับปริมาณน้ำไม่ทัน

ท่อระบายน้ำ คลอง ประตูระบายน้ำ และสถานีสูบน้ำล้วนมีขีดความสามารถในการรองรับน้ำ หากปริมาณน้ำมากเกินกว่าระบบจะระบายได้ทันหรือมีสิ่งกีดขวาง และการบำรุงรักษาที่ไม่เพียงพอ ก็อาจเกิดน้ำท่วมขังได้

ในบางพื้นที่ การแก้ปัญหาไม่ได้ขึ้นอยู่กับการเพิ่มขนาดท่อหรือคลองเพียงอย่างเดียว แต่ยังต้องพิจารณาว่าน้ำจะถูกส่งไปที่ใด   และปลายทางสามารถรองรับน้ำได้หรือไม่

5. การจัดการน้ำต้องเชื่อมโยงกันทั้งลุ่มน้ำ

น้ำไม่ได้หยุดอยู่ตามขอบเขตของหมู่บ้าน อำเภอหรือจังหวัด เมื่อฝนตกในพื้นที่ต้นน้ำ น้ำสามารถไหลผ่านพื้นที่หลายแห่งก่อนจะลงสู่แม่น้ำสายหลักหรือทะเล

การบริหารจัดการน้ำจึงต้องประสานงานระหว่างพื้นที่ต้นน้ำ กลางน้ำ และปลายน้ำ รวมถึงการพิจารณาความจุของแหล่งกักเก็บน้ำ และช่วงเวลาที่ควรระบายน้ำ

หากแต่ละพื้นที่ดำเนินการโดยไม่เชื่อมโยงข้อมูลกัน การระบายน้ำจากจุดหนึ่งอาจเพิ่มภาระให้พื้นที่ปลายทางได้ในบางสถานการณ์

▪️เหตุใดการขุดลอกคลองจึงไม่ได้แก้ปัญหาทุกอย่าง ?

การขุดลอกคลองอาจช่วยเพิ่มความสามารถในการระบายน้ำในบางพื้นที่ แต่ไม่ได้หมายความว่าจะทำให้น้ำท่วมหมดไปหากปริมาณน้ำที่ไหลเข้ามามากเกินกว่าความจุของคลองหรือระดับน้ำปลายทางสูงกว่าระดับน้ำในคลอง การระบายก็ยังมีข้อจำกัด

นอกจากนี้ หากพื้นที่โดยรอบขาดแหล่งกักเก็บน้ำ น้ำอาจไหลมารวมกันอย่างรวดเร็ว แม้คลองจะมีขนาดใหญ่ขึ้นก็ตาม การแก้ปัญหาน้ำท่วมจึงต้องพิจารณาหลายมาตรการร่วมกัน ทั้งการปรับปรุงระบบระบายน้ำ การเพิ่มพื้นที่หน่วงน้ำ การดูแลทางน้ำเดิม และการวางแผนใช้ประโยชน์ที่ดินให้สอดคล้องกับลักษณะภูมิประเทศ

▪️ตัวอย่างการแก้ปัญหาน้ำท่วมซ้ำซากในลุ่มเจ้าพระยาตอนล่าง

ในเดือนสิงหาคม 2569 กรมชลประทานรายงานความคืบหน้าการปรับปรุงคลองพระอุดม ซึ่งเกี่ยวข้องกับการระบายน้ำในพื้นที่ลุ่มต่ำฝั่งตะวันตกของลุ่มเจ้าพระยาตอนล่าง ครอบคลุมพื้นที่ที่เกี่ยวข้องกับจังหวัดปทุมธานี และนนทบุรี

แนวทางดังกล่าวไม่ได้เน้นเฉพาะสิ่งก่อสร้างทางวิศวกรรม แต่ยังนำแนวคิดการแก้ปัญหาโดยใช้ธรรมชาติเป็นพื้นฐานมาประยุกต์ร่วมด้วย เพื่อช่วยฟื้นฟูศักยภาพในการกักเก็บ และชะลอน้ำตามธรรมชาติ

ตัวอย่างนี้สะท้อนให้เห็นว่า การจัดการน้ำสมัยใหม่สามารถผสมผสานโครงสร้างพื้นฐานกับการฟื้นฟูระบบธรรมชาติได้ แต่ประสิทธิผลของแต่ละโครงการต้องประเมินจากข้อมูล และผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจริง

▪️ประชาชนสามารถช่วยลดความเสี่ยงได้อย่างไร ?

ประชาชนสามารถเริ่มต้นจากการติดตามประกาศเตือนภัยในพื้นที่ของตนเอง ทำความเข้าใจเส้นทางน้ำ และพื้นที่เสี่ยง รวมถึงหลีกเลี่ยงการทิ้งขยะลงท่อระบายน้ำ  และคลอง ครัวเรือนที่อยู่ในพื้นที่เสี่ยงควรเตรียมเอกสารสำคัญ ยา ของใช้จำเป็น  และแผนการเดินทางเมื่อเกิดเหตุฉุกเฉิน

หากมีประกาศเตือนน้ำป่าไหลหลากหรือน้ำท่วมฉับพลัน ควรปฏิบัติตามคำแนะนำของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง และไม่เดินหรือขับรถฝ่ากระแสน้ำที่ไม่ทราบความลึก

▪️สรุป

น้ำท่วมซ้ำซากไม่ได้มีสาเหตุจากปัจจัยเดียว แต่เกิดจากความสัมพันธ์ระหว่างฝน ภูมิประเทศ การใช้ที่ดิน ระบบระบายน้ำ  และการจัดการน้ำทั้งลุ่มน้ำ

การแก้ปัญหาอย่างยั่งยืนจึงต้องอาศัยข้อมูลที่ถูกต้อง การวางแผนระยะยาว และความร่วมมือของหลายหน่วยงาน เพื่อให้การป้องกันน้ำท่วมเหมาะสมกับสภาพพื้นที่ และความเสี่ยงที่แตกต่างกัน

••• ••• •••