ประเทศไทยมีเมืองโบราณที่ถูกฝังอยู่ใต้ดินกี่แห่ง? ไขวิธีที่นักโบราณคดีตามหาร่องรอยเมืองในอดีต

ใต้พื้นดินที่เราเดินผ่านในทุกวันนี้ อาจมีร่องรอยของชุมชนที่เคยรุ่งเรืองเมื่อหลายร้อยหรือหลายพันปีก่อนซ่อนอยู่ ไม่ว่าจะเป็นฐานอาคาร อิฐโบราณ เครื่องปั้นดินเผาหรือแนวคูเมืองที่ครั้งหนึ่งเคยเป็นส่วนหนึ่งของระบบป้องกันเมือง

ประเทศไทยมีแหล่งโบราณคดีจำนวนมาก ทั้งเมืองโบราณที่ยังเห็นแนวกำแพง และคูน้ำได้ชัดเจน ตลอดจนพื้นที่ที่เหลือเพียงเนินดินหรือเศษโบราณวัตถุ ทำให้เกิดคำถามว่า ปัจจุบันยังมีเมืองโบราณอีกกี่แห่งที่รอการค้นพบ และนักโบราณคดีรู้ได้อย่างไรว่ามีสิ่งก่อสร้างซ่อนอยู่ใต้ดิน ?

▪️เมืองโบราณไม่ได้หายไปในชั่วข้ามคืน

เมืองในอดีตอาจถูกทิ้งร้างจากหลายสาเหตุ เช่น เส้นทางการค้าที่ย้ายไปอยู่บริเวณอื่น การเปลี่ยนแปลงของแม่น้ำ ปัญหาทางการเมือง ภัยธรรมชาติหรือการเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อม

เมื่อผู้คนย้ายออกไป สิ่งก่อสร้างเดิมอาจค่อยๆพังทลายลง เศษอิฐ และวัสดุก่อสร้างสะสมอยู่บนพื้นดิน ขณะที่ตะกอนจากน้ำ ลม และการทำกิจกรรมของมนุษย์ค่อยๆปกคลุมพื้นที่ ผ่านไปหลายร้อยปี สิ่งที่เคยเป็นอาคารหรือถนนอาจกลายเป็นเพียงเนินดินที่ดูไม่แตกต่างจากพื้นที่โดยรอบมากนัก

นอกจากนี้ เมืองโบราณบางแห่งไม่ได้ถูกฝังอยู่ใต้ดินทั้งหมด แต่ยังคงมีร่องรอยอยู่บนผิวดิน เพียงแต่ต้องอาศัยการสำรวจอย่างเป็นระบบ จึงจะเข้าใจว่าเศษซากเหล่านั้นเคยเป็นส่วนหนึ่งของเมืองที่มีการวางผังมาก่อน

▪️ตัวอย่างเมืองโบราณคูบัว จังหวัดราชบุรี

หนึ่งในตัวอย่างสำคัญคือ เมืองโบราณคูบัว จังหวัดราชบุรี ซึ่งเป็นแหล่งชุมชนในวัฒนธรรมทวารวดี

ข้อมูลจากฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดีที่สำคัญในประเทศไทยของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่า เมืองโบราณแห่งนี้มีพัฒนาการในช่วงประมาณพุทธศตวรรษที่ 12–16 และมีผังเมืองรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า

ลักษณะเด่นของเมืองคือ แนวคูน้ำ และคันดินที่ล้อมรอบพื้นที่ รวมถึงซากศาสนสถานจำนวนมาก หลักฐานจากการสำรวจ และขุดค้นพบว่า มีโบราณสถานทั้งภายใน และภายนอกแนวเมือง

ข้อมูลการศึกษาระบุว่า มีการสำรวจ และขุดแต่งโบราณสถานหลายแห่ง โดยพบหลักฐานทางสถาปัตยกรรม เช่น ฐานสถูป และวิหาร ตลอดจนประติมากรรมดินเผา และปูนปั้น

หลักฐานเหล่านี้ช่วยให้นักโบราณคดีเข้าใจว่า เมืองโบราณไม่ได้เป็นเพียงกลุ่มบ้านที่กระจัดกระจาย แต่เป็นชุมชนขนาดใหญ่ที่มีการจัดพื้นที่ และมีความเกี่ยวข้องกับศาสนา และวัฒนธรรมในยุคนั้น

▪️นักโบราณคดีค้นหาเมืองที่ซ่อนอยู่ได้อย่างไร ?

การค้นหาเมืองโบราณไม่ได้เริ่มต้นจากการขุดดินเสมอไป ปัจจุบันมีวิธีการหลายประเภทที่ช่วยให้ทราบว่าบริเวณใดควรได้รับการสำรวจเพิ่มเติม :

1. ศึกษาเอกสาร และแผนที่เก่า

นักวิจัยอาจเริ่มจากบันทึกทางประวัติศาสตร์ แผนที่โบราณ ภาพถ่ายทางอากาศ และคำบอกเล่าของคนในพื้นที่ ข้อมูลเหล่านี้ช่วยระบุจุดที่อาจเคยเป็นชุมชนหรือเส้นทางคมนาคมในอดีต

อย่างไรก็ตาม ข้อมูลจากเอกสารต้องนำมาเปรียบเทียบกับหลักฐานอื่น เพราะชื่อสถานที่อาจเปลี่ยนไปตามกาลเวลา และบันทึกเก่าอาจมีความคลาดเคลื่อนได้

2. สำรวจลักษณะภูมิประเทศ

แนวคูน้ำ คันดิน เนินสูง และรูปแบบพื้นที่ที่แตกต่างจากบริเวณโดยรอบ อาจเป็นเบาะแสของเมืองโบราณ

การสำรวจภาคสนามช่วยให้นักวิจัยบันทึกตำแหน่ง และลักษณะของสิ่งที่พบ ก่อนนำไปเปรียบเทียบกับข้อมูลจากแผนที่ และเอกสาร

3. ใช้เทคโนโลยี LiDAR

LiDAR เป็นเทคโนโลยีที่ใช้แสงเลเซอร์วัดระยะทาง เพื่อสร้างข้อมูลเกี่ยวกับรูปร่างพื้นผิว และภูมิประเทศ เมื่อนำข้อมูลมาประมวลผล นักวิจัยอาจมองเห็นแนวคันดิน ร่องรอยของคูน้ำหรือรูปแบบภูมิประเทศที่สังเกตได้ยากจากภาพถ่ายทั่วไป

ประเทศไทยมีฐานข้อมูล LiDAR ที่เกี่ยวข้องกับการสำรวจทางโบราณคดี ซึ่งรวบรวมข้อมูลสามมิติจากพื้นที่ศึกษา เช่น เมืองโบราณอู่ทอง จังหวัดสุพรรณบุรี และเมืองโบราณคูบัว จังหวัดราชบุรี

อย่างไรก็ตาม LiDAR ไม่ใช่เครื่องเอกซเรย์ที่มองทะลุพื้นดินได้โดยตรง เทคโนโลยีนี้ช่วยแสดงลักษณะพื้นผิว และภูมิประเทศ โดยเฉพาะบริเวณที่มีพืชปกคลุม และต้องใช้ร่วมกับวิธีการสำรวจอื่น เพื่อยืนยันความหมายของสิ่งที่ตรวจพบ

4. ขุดค้นทางโบราณคดี

เมื่อมีหลักฐานเพียงพอ นักโบราณคดีอาจดำเนินการขุดค้นในพื้นที่ที่ได้รับอนุญาต โดยบันทึกตำแหน่ง ความลึก ชั้นดิน และความสัมพันธ์ของวัตถุที่พบอย่างละเอียด

การบันทึกชั้นดินมีความสำคัญ เพราะช่วยให้เข้าใจลำดับการอยู่อาศัย และการเปลี่ยนแปลงของพื้นที่ในแต่ละช่วงเวลา

วัตถุที่พบอาจถูกนำไปศึกษารูปแบบศิลปกรรม วัสดุ และอายุทางวิทยาศาสตร์  เพื่อประกอบการตีความประวัติศาสตร์ของชุมชน

▪️ประเทศไทยยังมีเมืองโบราณที่รอการค้นพบอีกกี่แห่ง ?

ยังไม่สามารถระบุจำนวนที่แน่นอนได้จากข้อมูลที่กล่าวมาข้างต้น เพราะคำว่า “เมืองโบราณที่ถูกฝังอยู่ใต้ดิน” ไม่ใช่หมวดหมู่ที่มีจำนวนคงที่ และตรวจพบครบถ้วนแล้ว

บางแห่งเป็นเมืองที่ทราบตำแหน่งอยู่แล้ว แต่ยังมีพื้นที่ที่ไม่ได้สำรวจหรือขุดค้น บางแห่งเป็นชุมชนโบราณขนาดเล็กที่อาจยังไม่สามารถสรุปได้ว่าเป็นเมือง และบางแห่งอาจมีหลักฐานหลงเหลือเพียงเล็กน้อยจนยากต่อการระบุขอบเขต

นอกจากนี้ การค้นพบทางโบราณคดีครั้งใหม่ไม่ได้หมายความว่าจะเป็นเมืองที่ไม่เคยมีใครรู้จักเสมอไป บางครั้งเป็นการค้นพบรายละเอียดเพิ่มเติมของสถานที่ที่นักวิชาการรู้จักมานานแล้ว

▪️การค้นพบเมืองโบราณช่วยให้เราเข้าใจอดีตอย่างไร ?

ร่องรอยของเมืองโบราณช่วยให้เราเรียนรู้ว่า ผู้คนในอดีตตั้งถิ่นฐานอยู่บริเวณใด ใช้ทรัพยากรอย่างไร ติดต่อค้าขายกับชุมชนอื่นหรือไม่ และมีความเชื่อทางศาสนาแบบใด

คูน้ำ และคันดินอาจบอกถึงการวางผังเมือง ส่วนเศษเครื่องปั้นดินเผา และโบราณวัตถุอาจสะท้อนการผลิต และการแลกเปลี่ยนสินค้า

เมื่อหลักฐานจากหลายพื้นที่ถูกนำมาเปรียบเทียบ นักวิจัยจะสามารถสร้างภาพประวัติศาสตร์ที่ละเอียดขึ้น โดยไม่ต้องพึ่งพาเรื่องเล่าหรือเอกสารเพียงอย่างเดียว

▪️สรุป

ประเทศไทยมีเมือง และชุมชนโบราณจำนวนมาก แต่จำนวนสถานที่ที่ยังถูกฝังอยู่ใต้ดิน และรอการค้นพบทั้งหมดนั้นยังไม่สามารถระบุได้อย่างแน่นอน การสำรวจด้วยเทคโนโลยีสมัยใหม่ร่วมกับการขุดค้นอย่างเป็นระบบกำลังช่วยเปิดเผยรายละเอียดของอดีตที่อาจมองไม่เห็นจากพื้นผิวในปัจจุบัน

บางครั้ง เนินดินธรรมดาที่เราเห็นระหว่างเดินทาง อาจมีเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ซ่อนอยู่ แต่การยืนยันว่าเป็นเมืองโบราณต้องอาศัยหลักฐาน ไม่ใช่เพียงรูปร่างที่ดูน่าสงสัยเท่านั้น

••• ••• •••