กรีกโบราณใช้เศษกระเบื้องโหวตเนรเทศคนได้จริงไหม?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ใช่ เอเธนส์โบราณเคยใช้เศษภาชนะดินเผาเป็นบัตรลงคะแนนเพื่อขับคนออกจากเมืองสิบปี วิธีนี้ไม่ใช่คำพิพากษาว่าผู้นั้นทำผิดอาญา แต่เป็นเครื่องมือทางการเมืองที่ใช้รับมือความกังวลเรื่องอำนาจของคนบางคน ผู้ถูกเลือกยังมีสิทธิรับรายได้จากทรัพย์สินของตน ตามคำอธิบายของพลูทาร์ก

คำว่า ostrakon หมายถึงเศษภาชนะดินเผา พลูทาร์กบรรยายว่า ผู้ลงคะแนนแต่ละคนเขียนชื่อคนที่อยากให้พ้นจากเมืองลงบนเศษภาชนะ แล้วนำไปหย่อนในพื้นที่กั้นรั้วไว้ที่อะโกรา หรือลานกลางเมืองเอเธนส์ จึงไม่ใช่การลงคะแนนเลือกคนเข้ารับตำแหน่ง แต่เป็นการถามว่าใครควรถูกให้ออกไป

ขั้นตอนตามบันทึกของพลูทาร์กเริ่มจากเจ้าหน้าที่นับเศษภาชนะทั้งหมด หากมีผู้ลงคะแนนไม่ถึง 6,000 เสียง ผลจะถือว่าใช้ไม่ได้ จากนั้นจึงแยกชื่อตามคน ผู้ที่ได้ชื่อมากที่สุดต้องออกจากเมืองเป็นเวลาสิบปี แต่ยังรับรายได้จากทรัพย์สินได้ รายละเอียดนี้ทำให้เห็นว่าโทษคือการแยกตัวออกจากการเมืองในเมือง ไม่ใช่การยึดบ้านหรือทรัพย์สิน

นี่ไม่ใช่เพียงเรื่องที่เหลืออยู่ในหนังสือ บัญชีวัตถุจากการขุดค้นอะโกราระบุชิ้นส่วน P 19615 ว่าเป็น ostrakon ของเธมิสโตคลีส เนโอคลีสแห่งฟรีอาร์ริออส คำบรรยายบอกว่าเป็นผนังถ้วย มีเคลือบสีดำด้านในและสีน้ำตาลแดงด้านนอก พร้อมรอยจารึกที่ผิว ข้อมูลนี้ยืนยันว่ามีเศษภาชนะซึ่งถูกจัดเป็นบัตรลงคะแนนแบบนี้อยู่จริง แต่วันขุดพบในระเบียนไม่ใช่ปีที่ทำวัตถุชิ้นนั้น

แล้วทำไมต้องให้ประชาชนลงชื่อคนที่ควรออก? รัฐธรรมนูญชาวเอเธนส์ซึ่งสืบชื่ออริสโตเติลเล่าว่า กฎหมายนี้เกิดจากความระแวงผู้มีอำนาจจะรวบอำนาจแบบทรราช และผู้ถูกขับคนแรกที่ระบุคือฮิปพาร์คัส ซึ่งเป็นญาติของเพซิสตราทัส อดีตผู้ปกครองแบบทรราช เรื่องนี้จึงโยงกับการเมืองหลังการปกครองแบบเผด็จการ มากกว่าการลงโทษอาชญากรรม

พลูทาร์กยังเล่าเรื่องของอริสไทดีส ผู้ได้ฉายาว่า “ผู้เที่ยงธรรม” ว่ามีชายอ่านหนังสือไม่ออกยื่นเศษภาชนะให้เขาช่วยเขียนชื่ออริสไทดีสลงไป เมื่อถูกถามว่าชายคนนั้นเคยถูกทำร้ายหรือไม่ เขาตอบว่าไม่รู้จักอริสไทดีสด้วยซ้ำ แต่เบื่อที่ได้ยินคนเรียกอีกฝ่ายว่าเที่ยงธรรมอยู่บ่อย ๆ พลูทาร์กขึ้นต้นตอนนี้ว่าเป็นเรื่องที่เล่ากันมา จึงควรอ่านเป็นเกร็ดที่สะท้อนภาพการเมืองในความทรงจำภายหลัง ไม่ใช่หลักฐานยืนยันบทสนทนาจริงทุกคำ

เศษภาชนะที่มีชื่อคนจึงเป็นทั้งหลักฐานของวิธีลงคะแนนและร่องรอยความกังวลเรื่องอำนาจในเอเธนส์โบราณ ส่วนเรื่องของอริสไทดีสเตือนว่า การใช้เสียงข้างมากก็อาจเกี่ยวกับชื่อเสียงและความรู้สึกของผู้คน ไม่ได้แปลว่าผู้ถูกขับมีความผิดตามกฎหมายอาญา

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th