ศึกแย่งน้ำเกือบทำญาติยกทัพใส่กัน: เรื่องเล่าจากอรรถกถาธรรมบท

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เมื่อญาติสองฝ่ายเกือบยกทัพใส่กันเพราะน้ำในแม่น้ำสายเดียว เรื่องเล่านี้กลายเป็นที่มาของคติพระพุทธรูปปางห้ามญาติ อรรถกถาธรรมบทซึ่งเป็นคำอธิบายประกอบพระธรรมบทเล่าว่า ชาวศากยะกับชาวโกลิยะมีข้อพิพาทเรื่องแบ่งน้ำจากแม่น้ำโรหิณีเพื่อทำนา ก่อนที่เรื่องจะลุกลามจนผู้ปกครองเตรียมรบกัน

แม่น้ำโรหิณีคั่นระหว่างเมืองของทั้งสองกลุ่มและหล่อเลี้ยงไร่นาสองฝั่ง ในเรื่องเล่า พวกเขากั้นทำนบกักน้ำไว้ใช้ร่วมกัน พอถึงช่วงที่ต้นข้าวเริ่มเหี่ยว คนงานของแต่ละฝ่ายจึงประชุมว่าจะจัดสรรน้ำอย่างไร ฝ่ายหนึ่งเห็นว่าถ้าแบ่งน้ำให้ทั้งคู่ น้ำจะไม่พอ แต่ถ้าได้ใช้น้ำครั้งเดียวก็พอให้พืชผลของตนเติบโต ต่างฝ่ายจึงยืนยันว่าควรได้น้ำก่อน

การเถียงไม่ได้หยุดอยู่แค่เรื่องทำนบ คนงานเริ่มลงไม้ลงมือและด่าทอกันถึงชาติกำเนิดของราชวงศ์ ก่อนรายงานเรื่องไปถึงผู้ปกครองทั้งสองเมือง เมื่อได้ยินคำดูหมิ่น กษัตริย์ก็รวบรวมกำลังพลออกมาประจันหน้ากันริมแม่น้ำ ตามเรื่องในอรรถกถา ความขัดแย้งเรื่องน้ำกำลังจะกลายเป็นการนองเลือด

พระพุทธเจ้าเสด็จมาถึงก่อนเริ่มรบ และคนทั้งสองฝ่ายวางอาวุธเมื่อเห็นพระองค์ พระองค์ทรงถามว่าระหว่างน้ำกับชีวิตคน อะไรมีค่ากว่ากัน กษัตริย์ตอบว่าชีวิตคนมีค่ากว่า จึงทรงชี้ให้เห็นว่าการฆ่ากันเพราะแย่งน้ำไม่สมเหตุผล เรื่องเล่าบอกว่าทั้งสองฝ่ายเงียบลงและหยุดการต่อสู้

อรรถกถาเชื่อมเรื่องนี้กับคาถาธรรมบทข้อ 197–199 ซึ่งย้ำการอยู่ร่วมกันโดยไม่ผูกเวร จุดของเรื่องจึงไม่ใช่ว่าฝ่ายใดชนะการแบ่งน้ำ แต่เป็นจังหวะที่คนซึ่งกำลังจะสู้กันหยุดคิดถึงราคาของชีวิต

กรมศิลปากรอธิบายพระพุทธรูปปางห้ามญาติว่าเป็นรูปยืน ยกพระหัตถ์ขวาเสมอพระอุระและหันฝ่ามือออกในท่าห้าม คตินี้จึงผูกภาพฝ่ามือที่ยกขึ้นกับเหตุการณ์ระงับข้อพิพาทระหว่างพระญาติสองฝ่าย เรื่องแย่งน้ำที่เล่ามานี้อยู่ในอรรถกถาและหนังสืออธิบายพุทธศิลป์ ไม่ใช่หลักฐานร่วมสมัยที่ยืนยันว่าเหตุการณ์เกิดขึ้นตามรายละเอียดทุกข้อ

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th