สมุดข่อยทำจากใบข่อยจริงไหม? เปิดวัสดุและหมึกของสมุดไทยโบราณ

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ชื่อสมุดข่อยชวนให้นึกถึงใบไม้ แต่เอกสารความรู้ของหอสมุดแห่งชาติระบุว่าสมุดไทยชนิดนี้ทำจาก เปลือกต้นข่อย ไม่ใช่ใบ กระดาษทำเป็นแผ่นยาวต่อเนื่อง ก่อนพับกลับไปมาให้เป็นเล่มทรงสี่เหลี่ยมผืนผ้า จึงเรียกกันว่าสมุดข่อยตามวัสดุที่ใช้ทำ

แผ่นกระดาษมีความหนาพอประมาณ ใช้รองรับการเขียน และบันทึกเรื่องราวหรือเหตุการณ์ได้ทั้งด้านหน้าและด้านหลังของเล่ม

สมุดไทยมีทั้งชนิดสีดำและสีขาว สมุดดำใช้ดินสอขาวหรือน้ำหมึกขาว ส่วนสมุดขาวใช้น้ำหมึกดำ น้ำหมึกแดง เหลือง และทองใช้เขียนได้ทั้งสองแบบ ในภาคใต้เรียกสมุดไทยดำว่า “บุดดำ” และสมุดไทยขาวว่า “บุดขาว”

วัสดุเขียนส่วนใหญ่ได้จากของธรรมชาติในท้องถิ่น ดินสอขาวทำจากหินเนื้อละเอียดที่เลื่อยเป็นแท่งเล็กก่อนใช้ หินดินสอขาวชนิดดีมีเนื้อขาวจัดและพบมากในเขตนครศรีธรรมราช ส่วนปากกาปากไก่ทำจากไม้ขนไก่ เหลาให้แหลมและบากร่องให้น้ำหมึกไหล

บทความของหอสมุดแห่งชาติยกตัวอย่างสูตรหมึกไว้ว่า หมึกขาวทำจากเปลือกหอยมุกบดเป็นผง หมึกแดงทำจากชาด โดยทั้งคู่ผสมกาวยางมะขวิด ส่วนหมึกดำทำจากเขม่าบดละเอียดผสมกาว หรือใช้หมึกจีนฝนกับน้ำ หมึกเหลืองได้จากยางไม้รงผสมหรดาลซึ่งเป็นแร่สีเหลือง

ตัวอักษรสีทองมีวิธีทำต่างจากหมึกสีอื่น ผู้เขียนลงกาวจากยางไม้เป็นแนวตัวอักษรก่อน แล้วปิดทองคำเปลวทับให้เกิดเส้นเงา กาวช่วยยึดแผ่นทองตามแนวตัวอักษร เอกสารเตือนว่าการผสมทองลงในกาวทำให้เส้นขาดและไม่ขึ้นเงา

เอกสารของหอสมุดแห่งชาติไม่ได้ระบุว่าสมุดข่อยทุกเล่มเป็นคัมภีร์พุทธ หากต้องระบุประเภท ให้ตรวจชื่อเรื่อง เนื้อหา และข้อมูลทะเบียนของเล่มนั้น ถ้าอ่านอักษรไม่ถนัด ให้ผู้ดูแลเอกสารโบราณช่วยตรวจ

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th