เสียงตำหนิหน้าฝนที่กลายเป็นกติกาเข้าพรรษา

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ทำไมพระต้องจำพรรษา แล้วระหว่างนั้นออกเดินทางได้ไหม? วัสสูปนายิกขันธกะในพระวินัยปิฎกเริ่มจากพระสงฆ์เดินทางทั้งฤดูหนาว ฤดูร้อน และฤดูฝน ชาวบ้านตำหนิเมื่อเห็นพืชอ่อนถูกเหยียบและสัตว์ตัวเล็กตายระหว่างทาง

“ชีวิตที่มีอินทรีย์เดียว” เป็นคำจัดประเภทพืชในพระวินัย ไม่ใช่ศัพท์ชีววิทยาสมัยใหม่ คำนี้ช่วยให้เข้าใจกรอบความคิดของผู้กล่าวในเรื่องว่า พืชเองก็เป็นสิ่งที่ควรระวังไม่ให้เสียหาย อย่างไรก็ดี การจัดกลุ่มนี้เป็นภาษาของคัมภีร์ ไม่ใช่ระบบเดียวกับการจำแนกสิ่งมีชีวิตในวิทยาศาสตร์ปัจจุบัน

ชาวบ้านยังเปรียบเทียบกับนักบวชกลุ่มอื่นที่หยุดพักในฤดูฝน และนกที่ทำรังบนต้นไม้แล้วไม่ย้ายไปมา ภาพเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของคำตำหนิในเรื่อง ไม่ใช่เหตุผลทางกฎหมายที่แยกออกมาต่างหาก แต่ทำให้เห็นความคาดหวังของคนรอบข้างว่า ผู้เดินทางควรคำนึงถึงพืช สัตว์ และชุมชนในช่วงที่ฝนตก

ในเรื่องเล่าของพระวินัย พระพุทธเจ้าทรงอนุญาตให้พระพักจำพรรษาในฤดูฝนก่อน ส่วนข้อห้ามเดินทางก่อนครบระยะเกิดขึ้นภายหลัง เมื่อมีพระออกจาริกทั้งที่รับจำพรรษาแล้ว จึงเป็นกติกาที่ค่อย ๆ เกิดขึ้นตามเหตุการณ์ ไม่ได้กำหนดทุกเรื่องพร้อมกันตั้งแต่ต้น

เมื่อได้ยินคำตำหนิ พระสงฆ์นำเรื่องไปกราบทูล หลังได้รับอนุญาตแล้วจึงถามต่อว่าควรเริ่มจำพรรษาเมื่อใดและมีจุดเริ่มกี่ครั้ง พระวินัยจึงแจกแจงไว้สองช่วง

ช่วงแรกเริ่มวันถัดจากวันเพ็ญเดือนอาสาฬห ส่วนช่วงหลังเริ่มอีกหนึ่งเดือนถัดมา ทั้งสองเป็นวันเริ่มคนละรอบ ไม่ใช่ให้พระอยู่ต่อเนื่องรวมกันหกเดือน การนับอาศัยเดือนจันทรคติ จึงไม่ตรงกับวันที่เดิมในปฏิทินสากลทุกปี

พระวินัยยังเล่าว่าพระเจ้าพิมพิสารส่งคนมาขอให้เลื่อนการเริ่มพรรษา และพระพุทธเจ้าทรงอนุญาตให้ทำตามคำขอ เชิงอรรถของผู้แปลอธิบายว่ากษัตริย์ในยุคนั้นกำหนดปฏิทินจันทรคติได้ การเลื่อนเดือนจึงช่วยให้การนับฤดูกาลสอดคล้องกับงานเกษตรหรือฤดูกาลจริง หมายเหตุนี้เป็นคำอธิบายของผู้แปล ไม่ใช่ถ้อยคำในพระวินัยเอง

ต่อมา พระกลุ่มหนึ่งที่พระวินัยเรียกว่า “ภิกษุฉัพพัคคีย์” หรือภิกษุกลุ่มหกคน เข้าจำพรรษาแล้วกลับเดินทางระหว่างพรรษา ชาวบ้านตำหนิอีกครั้ง และพระที่ประพฤติเรียบร้อยก็ไม่พอใจด้วย เพราะถ้ารับว่าจะอยู่ประจำแล้วแต่ยังเดินทางได้ตามใจ การจำพรรษาก็ยากจะเป็นกติกาที่ใช้ร่วมกัน

คราวนี้พระพุทธเจ้าจึงกำหนดว่า เมื่อรับจำพรรษาแล้ว ต้องอยู่ประจำให้ครบสามเดือนตามรอบที่เลือก ไม่ว่าจะเป็นช่วงต้นหรือช่วงหลัง จึงออกเดินทางได้ หากออกก่อนครบกำหนด ตัวบทระบุว่ามีอาบัติทุกกฏ ซึ่งเป็นความผิดทางวินัยประเภทหนึ่ง สรุปคือมีสองรอบให้เลือก แต่แต่ละรอบมีระยะอยู่ประจำสามเดือน

เรื่องยังกล่าวต่อถึงพระที่ไม่อยากเข้าพรรษา และบางรูปจงใจเดินเลยที่พักในวันที่กำหนด พระวินัยระบุว่าไม่ควรปฏิเสธการเข้าพรรษา และไม่ควรจงใจผ่านที่พักเพื่อเลี่ยงการเริ่มรอบ ทั้งสองกรณีมีอาบัติทุกกฏตามตัวบท ข้อนี้เป็นกติกาเรื่องการรับจำพรรษา แยกจากข้อห้ามเดินทางก่อนครบสามเดือนที่บัญญัติไว้ก่อนหน้า

การพักประจำมีข้อยกเว้นสำหรับธุระที่ระบุไว้ พระวินัยกล่าวถึงการเดินทางเจ็ดวันเมื่อได้รับคำเชิญจากหนึ่งในเจ็ดกลุ่ม ได้แก่ ภิกษุ ภิกษุณี สิกขมานา (ผู้ฝึกหัดหญิง) สามเณร สามเณรี อุบาสก หรืออุบาสิกา แต่ถ้าไม่มีผู้เชิญ ก็ไม่ได้อนุญาตให้ไปโดยอาศัยข้อยกเว้นนี้ การกำหนดทั้งผู้เชิญและกรอบเวลาแสดงว่าการออกเดินทางเป็นกรณีเฉพาะ ไม่ใช่สิทธิให้ไปที่ไหนก็ได้ตามสะดวก

ตัวอย่างหนึ่งคืออุบาสกสร้างที่พักถวายสงฆ์แล้วส่งคนมาเชิญพระไป เพื่อถวายทาน ฟังธรรม หรือพบกัน พระที่ได้รับคำเชิญจึงไปได้และต้องกลับให้ทันภายในเจ็ดวันนับจากวันที่ออกเดินทาง หากงานของผู้ถวายเร่งด่วน พระวินัยยังกล่าวถึงทางเลือกให้จัดการกับพระที่อยู่ประจำในพื้นที่นั้น แทนการให้ผู้จำพรรษาเดินทางไกล

อีกตอนกล่าวถึงแม่หรือพ่อของพระที่อาพาธ พระอาจเดินทางไปดูแลและจัดหาอาหารหรือยาให้ผู้ป่วยได้ แม้ไม่มีคนส่งข่าวมาเชิญก็มีข้ออนุญาตสำหรับเหตุนี้ ตัวอย่างดังกล่าวทำให้เห็นว่าข้อยกเว้นไม่ได้มีแต่กิจของสงฆ์หรือคำเชิญจากผู้ถวาย ยังครอบคลุมเหตุจำเป็นในครอบครัวด้วย แต่ก็ยังต้องอยู่ในระยะเวลาที่พระวินัยกำหนด

เจ็ดวันเป็นกรอบของธุระที่ได้รับอนุญาต ไม่ใช่ใบอนุญาตให้ออกเดินทางได้ทุกกรณี เมื่อกลับมา พระยังต้องอยู่ต่อจนครบรอบที่รับไว้ ข้อยกเว้นจึงเปิดทางให้ทำธุระจำเป็นโดยไม่ยกเลิกการจำพรรษาไปทั้งหมด

เรื่องนี้เป็นคำอธิบายต้นเหตุและลำดับการเกิดกติกาตามที่พระวินัยบันทึกไว้ ไม่ใช่หลักฐานอิสระที่ยืนยันว่าทุกเหตุการณ์เกิดขึ้นตามรายละเอียดนั้น การแยกเรื่องเล่าของคัมภีร์ออกจากข้อบัญญัติที่ตามมา ช่วยให้เข้าใจทั้งเสียงตำหนิ เหตุผลของการพัก และขอบเขตการเดินทาง โดยไม่เหมารวมว่าพระถูกห้ามออกจากวัดตลอดสามเดือน

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th