คนตาบอดคลำช้างมีอยู่ในพระไตรปิฎกไหม เรื่องนี้สอนอะไร?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

เวลาคนเห็นข้อมูลคนละด้านแล้วเถียงกัน มักมีคนยกสำนวน “คนตาบอดคลำช้าง” มาเตือนว่าอย่าเพิ่งฟันธงจากสิ่งที่เห็นเพียงส่วนเดียว แต่เมื่อเล่าต่อกัน ใจความมักเหลือแค่ว่า “ทุกคนถูกในมุมของตัวเอง” จนชวนให้เข้าใจว่าไม่ต้องหาคำตอบจริงก็ได้

พระสูตรไม่ได้ยกเรื่องช้างขึ้นมาลอย ๆ ก่อนถึงอุปมา นักบวชและพราหมณ์หลายกลุ่มในเมืองสาวัตถีกำลังเถียงกันเรื่องโลกและชีวิตหลังความตาย บางฝ่ายเชื่อว่าโลกเที่ยง อีกฝ่ายเห็นว่าไม่เที่ยง บางคนมองว่ากายกับตัวตนเป็นสิ่งเดียวกัน ขณะที่บางคนแยกเป็นคนละสิ่ง แต่ละกลุ่มยังประกาศว่าความเห็นของตนเท่านั้นจริง ส่วนอื่นไร้ค่า

เรื่องคนตาบอดกับช้างอยู่ใน อุทาน 6.4 ตอนว่าด้วยนักบวชต่างลัทธิ พระพุทธเจ้าทรงใช้เรื่องนี้เปรียบการยึดข้อมูลเพียงบางส่วนไว้เป็นข้อสรุปทั้งหมด: เมื่อคนหนึ่งรับรู้เพียงส่วนหนึ่งแต่ปักใจว่านั่นคือภาพรวม การถกเถียงก็กลายเป็นการยืนยันเอาชนะกัน พระสูตรไม่ได้ลงท้ายว่าความเห็นทุกแบบถูกเท่ากัน

ในเรื่อง พระภิกษุได้ยินการโต้เถียงนี้หลังกลับจากบิณฑบาต จึงนำมาทูลพระพุทธเจ้า พระองค์ตรัสว่าผู้โต้เถียงไม่รู้ว่าสิ่งใดเป็นประโยชน์หรือเป็นโทษ และไม่รู้ว่าอะไรเป็นธรรมหรือไม่ใช่ธรรม ถ้อยคำนี้ช่วยกำหนดกรอบของอุปมา: พระสูตรวิจารณ์การยึดความเห็นจนทะเลาะ โดยไม่ตรวจว่าความเชื่อหรือการกระทำนั้นนำไปสู่อะไร

จากนั้นพระพุทธเจ้าทรงยกเรื่องกษัตริย์องค์หนึ่ง ซึ่งสั่งให้คนรับใช้ไปรวบรวมคนที่ตาบอดมาตั้งแต่เกิด แล้วพาไปให้รู้จักช้าง คนรับใช้พาคนเหล่านั้นเข้ามาทีละกลุ่ม แต่ละกลุ่มได้รับรู้ช้างคนละส่วน บางคนได้ส่วนหัว บางคนได้หู งา งวง ลำตัว เท้า สะโพก หาง หรือพู่ปลายหาง

เมื่อกษัตริย์ถามว่าช้างหน้าตาเป็นอย่างไร แต่ละกลุ่มจึงตอบจากสิ่งที่ตนรู้จัก คนกลุ่มที่เริ่มจากหัวบอกว่าช้างเหมือนหม้อ กลุ่มที่รู้จักหูเปรียบกับกระด้ง ส่วนคนที่ได้รับรู้ส่วนอื่นก็ยกของคุ้นเคยมาเทียบ เช่น คันไถ ยุ้งข้าว เสา ครก สาก และไม้กวาด

คำตอบแต่ละข้อฟังดูพอเข้าใจได้ หากมองเฉพาะส่วนที่คนนั้นรับรู้ ปัญหาเกิดขึ้นเมื่อตอบว่า “ช้างเป็นอย่างนี้เท่านั้น” แล้วปฏิเสธคำอธิบายของคนอื่น พระสูตรเล่าว่าพวกเขาโต้เถียงกันจนลงไม้ลงมือ ส่วนกษัตริย์กลับพอใจที่เห็นภาพตรงหน้า อุปมาจึงไม่ได้ให้เราขำกับคนที่ไม่เห็นช้าง แต่ทำให้เห็นความขัดแย้งที่เกิดจากความมั่นใจเกินขอบเขตของข้อมูล

พระพุทธเจ้าทรงเชื่อมอุปมานี้กลับไปยังนักบวชที่กำลังโต้เถียงกัน โดยเปรียบว่าพวกเขายึดติดกับสิ่งที่ตนถือ และมองเห็นเพียงด้านเดียว ตอนท้ายมีคาถาสั้น ๆ ย้ำภาพคนที่เกาะอยู่กับความเห็นด้านหนึ่งแล้วทะเลาะกัน คำว่า “ด้านหนึ่ง” จึงสำคัญกว่าการจำรายชื่อสิ่งของที่เปรียบกับช้าง เพราะเป็นใจกลางของเรื่อง

พระสูตรไม่ได้บอกว่าความเห็นทุกแบบถูกเท่ากัน ตรงกันข้าม เนื้อหาก่อนและหลังอุปมาวิจารณ์การยึดความเห็นจนกล่าวหากัน และชี้ว่าผู้ถกเถียงไม่รู้ว่าสิ่งใดเป็นประโยชน์หรือเป็นโทษ ข้อคิดจึงไม่ใช่ “ใครพูดอะไรก็จริงหมด” แต่คือคนเราควรรู้ขอบเขตของสิ่งที่ตนรับรู้ก่อนตัดสินภาพรวม

อีกอย่างที่ควรแยกคือ พระสูตรเป็นหลักฐานว่ามีเรื่องอุปมานี้อยู่ในตัวบททางพุทธศาสนา แต่ไม่ใช่หลักฐานว่ามีกษัตริย์กับคนตาบอดกลุ่มนั้นอยู่จริงตามประวัติศาสตร์ การเล่าถึงช้างในตอนนี้ทำหน้าที่เป็นภาพเปรียบเพื่ออธิบายปัญหาการโต้เถียง ไม่ควรนำรายละเอียดในเรื่องไปอ้างเป็นเหตุการณ์จริงโดยไม่มีหลักฐานอื่น

ถ้าเอาแนวคิดนี้มาใช้กับการอ่านข่าวหรือข้อมูล ก็อาจเริ่มจากแยกให้ชัดว่าอะไรคือสิ่งที่เห็นหรือมีหลักฐาน อะไรเป็นการตีความ และข้อมูลส่วนไหนยังขาดอยู่ เช่น คนหนึ่งดูตัวเลขรวม อีกคนดูกรณีเฉพาะ ทั้งคู่เห็นข้อมูลจริงคนละชิ้น แต่ยังต้องตรวจว่าตัวเลขมาจากช่วงเวลาเดียวกัน ใช้วิธีนับแบบเดียวกัน และตอบคำถามเดียวกันหรือไม่ นี่เป็นการประยุกต์ของเราในปัจจุบัน ไม่ใช่ตัวอย่างที่พระสูตรยกไว้

การยอมรับว่าตนเห็นข้อมูลเพียงด้านเดียวไม่ได้แปลว่าต้องเลิกตัดสินทุกเรื่อง แต่ช่วยให้ถามต่อได้ดีขึ้นว่า อีกฝ่ายกำลังพูดถึงส่วนไหน มีหลักฐานอะไร และมีข้อมูลใดที่จะทำให้ภาพครบขึ้น หากมีหลักฐานชัดแล้วก็ยังต้องประเมินว่าอะไรน่าเชื่อกว่า แทนการใช้คำว่า “มุมมองของใครก็ถูก” ปิดการสนทนา

ดังนั้น สำนวนคนตาบอดคลำช้างมีเรื่องอยู่ในอุทาน 6.4 จริง แต่ใจความไม่ใช่ให้ทุกฝ่ายแยกย้ายไปเชื่อสิ่งที่ตนพอใจ พระสูตรกำลังเตือนคนที่เห็นเพียงบางด้านแล้วผูกตัวเองไว้กับความเห็นนั้นจนทะเลาะกัน ถ้าจำได้เพียงภาพช้างกับคนหลายกลุ่ม อาจพลาดคำถามที่เรื่องอยากฝากไว้ว่า เรากำลังพูดจากข้อมูลส่วนไหน และกำลังเข้าใจส่วนนั้นเกินกว่าที่มันบอกหรือเปล่า

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th