แผนที่เมอร์เคเตอร์ทำกรีนแลนด์ดูใหญ่เกือบเท่าแอฟริกา ทั้งที่แอฟริกาใหญ่กว่าเกือบ 14 เท่า

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

บนแผนที่โลกแบบเมอร์เคเตอร์ที่เห็นกันบ่อย ทั้งในห้องเรียนและบนจอ กรีนแลนด์สีขาวทางเหนือดูเกือบไล่เลี่ยกับแอฟริกา ทวีปกว้างใหญ่ที่พาดผ่านเส้นศูนย์สูตร ถ้ากะจากสายตา เราอาจคิดว่าทั้งสองมีพื้นที่พอ ๆ กัน แต่ตัวเลขจริงต่างกันมาก สาเหตุอยู่ที่วิธีแผ่โลกทรงกลมลงบนกระดาษและจอ

เมื่อเอาโลกที่มีผิวโค้งมาแสดงบนกระดาษหรือจอแบน จะรักษาระยะ รูปร่าง ทิศทาง และพื้นที่ให้ถูกต้องพร้อมกันไม่ได้ NASA อธิบายว่าแผนที่แต่ละแบบจึงเลือกเก็บคุณสมบัติบางอย่างไว้ แล้วปล่อยให้ส่วนอื่นบิดเบือนไป แผนที่คุ้นตาก็มีข้อแลกเปลี่ยน

ถ้าใช้ตัวเลขชุดเดียวกันเปรียบเทียบ คำตอบชัดกว่าการกะจากแผนที่มาก ข้อมูลพื้นที่ผิวขององค์การสหประชาชาติที่อ้างอิงปี 2023 ระบุว่าแอฟริกามีพื้นที่ 29,648,481 ตารางกิโลเมตร ส่วนกรีนแลนด์ 2,166,086 ตารางกิโลเมตร เมื่อนำตัวเลขแรกหารด้วยตัวเลขหลัง ผลหารอยู่ที่ประมาณ 13.7 เท่าของกรีนแลนด์ หรือพูดง่าย ๆ ว่าเกือบ 14 เท่า ที่หัวข้อใช้เลข 14 จึงเป็นการปัดเศษจากตัวเลขพื้นที่ของแหล่งเดียวกัน ไม่ใช่ค่าที่กะจากรูปทรงบนกระดาษ

ตัวการสำคัญของภาพเปรียบเทียบนี้คือแผนที่แบบเมอร์เคเตอร์ มันรักษาทิศทางและมุมของพื้นที่ขนาดเล็กได้ดี จึงมีประโยชน์กับการดูทิศหรือวางเส้นทาง แต่ต้องแลกด้วยการขยายขนาดของพื้นที่ที่อยู่ไกลจากเส้นศูนย์สูตร โดยเฉพาะบริเวณใกล้ขั้วโลก กรีนแลนด์อยู่ทางเหนือมาก จึงถูกขยายบนภาพมากกว่าแอฟริกาซึ่งพาดผ่านเส้นศูนย์สูตร พื้นที่บนแผนที่เมอร์เคเตอร์จึงไม่ได้แปลว่าพื้นที่จริงบนโลกมีขนาดเท่านั้น

ลองนึกถึงกระบอกใสที่ครอบโลกและแตะผิวตรงเส้นศูนย์สูตร เมื่อฉายเส้นลองจิจูดและละติจูดลงบนกระบอกแล้วคลี่ออก จะได้กริดสี่เหลี่ยม บนโลกเส้นลองจิจูดเข้าหากันเมื่อใกล้ขั้ว แต่บนแผนที่จะกลายเป็นเส้นตรงขนานกัน เพื่อคงมุมตัดฉากตามแนวแผนที่ ระยะระหว่างเส้นละติจูดจึงเพิ่มขึ้นเมื่อไกลจากเส้นศูนย์สูตร พื้นที่แถบนั้นเลยดูพอง

ขนาดการขยายเห็นได้จากตัวอย่างทางคณิตศาสตร์ จุดที่ละติจูด 60 องศาเหนือหรือใต้มีมาตราส่วนตามแนวพื้นราบบนแผนที่เมอร์เคเตอร์ประมาณสองเท่าของระยะจริงบนพื้นโลก ณ ละติจูดนั้น เมื่อขยายทั้งแนวกว้างและแนวสูง พื้นที่เล็ก ๆ แถบนั้นจึงกินพื้นที่บนแผนที่ประมาณสี่เท่าของพื้นที่จริงบนพื้นโลก นี่ไม่ได้หมายความว่ากรีนแลนด์ทั้งเกาะถูกขยายสี่เท่าพอดี เพราะเกาะทอดตัวผ่านหลายละติจูด แต่ช่วยให้เห็นว่าทำไมพื้นที่ที่อยู่สูงขึ้นไปจึงดูโตขึ้นมาก

ตัวเลขนี้เป็นพื้นที่ผิวรวม ไม่ได้บอกว่าพื้นที่ทั้งหมดแห้งหรือมีคนอาศัยอยู่ องค์การสหประชาชาติรวมแหล่งน้ำภายในเขตไว้ในการวัดด้วย ส่วน Statistics Greenland ระบุว่าราว 81 เปอร์เซ็นต์ของกรีนแลนด์มีน้ำแข็งปกคลุม และมีพื้นที่ไม่มีน้ำแข็งประมาณ 410,449 ตารางกิโลเมตร คำว่า “ใหญ่” ในที่นี้จึงหมายถึงขนาดของเกาะทั้งเกาะ ไม่ใช่พื้นที่โล่งหรือเมืองที่คนอยู่ได้

ลองเทียบกับไทยเพื่อให้เห็นภาพใกล้ตัวขึ้น ข้อมูล UNData ปี 2023 ระบุพื้นที่ผิวของไทยไว้ที่ 513,140 ตารางกิโลเมตร ถ้าใช้หน่วยชุดเดียวกัน แอฟริกาจึงมีขนาดราว 58 เท่าของไทย ส่วนกรีนแลนด์มีขนาดราว 4.2 เท่า ตัวเลขนี้เป็นการหารพื้นที่ตามตาราง ไม่ใช่การเทียบจำนวนประชากรหรือพื้นที่ที่คนใช้ประโยชน์ได้ และยังย้ำให้เห็นว่ากรีนแลนด์ใหญ่มากในฐานะเกาะ แต่เมื่อเทียบกับทั้งทวีปแอฟริกาแล้วก็ยังเล็กกว่าหลายเท่า

แผนที่เมอร์เคเตอร์ไม่ได้ถูกสร้างมาเพื่อหลอกตา จุดแข็งของมันคือช่วยรักษาทิศทาง เส้นตรงบนแผนที่จึงใช้แทนเส้นทางที่เดินทางโดยคงทิศเข็มทิศได้

แต่เส้นตรงนั้นไม่จำเป็นต้องเป็นทางลัดที่สุดบนโลก เส้นทางสั้นที่สุดบนผิวทรงกลมมักเป็นส่วนหนึ่งของวงกลมใหญ่ และเมื่อวาดลงบนแผนที่อาจกลายเป็นเส้นโค้ง ความต่างนี้ทำให้เมอร์เคเตอร์เหมาะกับการดูทิศทาง แต่ไม่เหมาะกับการกะพื้นที่ทวีป ถ้าต้องการเทียบขนาด ควรดูตารางตัวเลขหรือใช้แผนที่ที่ออกแบบให้รักษาพื้นที่

มีแผนที่แบบเท่าพื้นที่ เช่น Mollweide หรือ Equal Earth ซึ่งช่วยเทียบสัดส่วนได้ตรงขึ้น แต่รูปร่างของบางพื้นที่จะยืดหรือบีบไปจากที่คุ้นตา นี่คือการยอมให้รูปร่างเปลี่ยนเพื่อรักษาพื้นที่ NASA อธิบายว่าไม่มีวิธีแผ่โลกทรงกลมเป็นแผ่นราบโดยไม่เกิดความบิดเบือน จึงต้องเลือกแผนที่ให้ตรงกับคำถาม

เวลาเจอแผนที่ในหนังสือหรือออนไลน์ ลองมองหาประเภทการฉายแผนที่ที่ระบุไว้ก่อน ถ้าเป็นเมอร์เคเตอร์ อย่าใช้ขนาดรูปบนจอเป็นตัวเทียบพื้นที่; เปิดตารางตัวเลขหรือเลือกแผนที่เท่าพื้นที่ เช่น Equal Earth จะตอบคำถามว่าแต่ละแห่งใหญ่แค่ไหนได้ตรงกว่า

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th