นักโทษหน้ากากเหล็กมีตัวตนจริง แต่หน้ากากอาจไม่ใช่เหล็ก

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

วันที่ 18 กันยายน ค.ศ. 1698 เจ้าหน้าที่เรือนจำบาสตีย์ชื่อเอเตียน ดู ฌองกา (Etienne du Junca) จดบันทึกการมาถึงของผู้บัญชาการบาสตีย์คนใหม่ แซ็ง-มาร์ส (Saint-Mars) ที่พานักโทษเก่าจากเมืองปีเญอรอลมาด้วย ชายคนนั้นถูกนำเข้าคุกหลังค่ำ ปิดบังใบหน้า และไม่มีการเปิดเผยชื่อ บันทึกบรรทัดนี้ทำให้รู้ว่ามีนักโทษนิรนามอยู่จริง แต่ยังไม่บอกว่าเขาเป็นใครหรือถูกขังเพราะอะไร

ห้าปีต่อมา ดู ฌองกาจดบันทึกการตายของนักโทษรายเดิมในวันที่ 19 พฤศจิกายน ค.ศ. 1703 เขาระบุว่าชายคนนั้นสวมหน้ากากกำมะหยี่สีดำ และถูกฝังในวันรุ่งขึ้นโดยใช้ชื่อที่อ่านได้คล้าย “มาร์ชิโอลี” พร้อมอายุราว 45 ปี รายละเอียดนี้เป็นหลักฐานสำคัญเรื่องผ้าปิดหน้า แต่ไม่ได้ยืนยันว่ามีหน้ากากเหล็กหรือบอกชื่อจริงของผู้ตาย

ทะเบียนเรือนจำเป็นบันทึกงานประจำวัน ไม่ใช่เรื่องเล่าชีวิตของผู้ต้องขัง จึงบอกวันมาถึง การย้าย และการตายได้มากกว่าความคิดหรือความลับของคนที่ถูกคุมตัว ชื่อในทะเบียนฝังศพก็อาจเป็นชื่อที่ใช้แทนตัว ไม่ใช่ชื่อเกิดของเขา การอ่านหลักฐานจึงต้องแยกสิ่งที่เจ้าหน้าที่เขียนไว้จากคำอธิบายที่คนรุ่นหลังเติมเข้าไป

ในปี 1769 อองรี กริฟเฟต์ตีพิมพ์หนังสือที่ตรวจสอบเรื่องนักโทษหน้ากาก พร้อมยกข้อความจากทะเบียนบาสตีย์บางส่วน หนังสือออกหลังเหตุการณ์หลายสิบปีและเป็นงานเรียบเรียง ไม่ใช่สมุดทะเบียนฉบับเดิมทั้งหมด จุดนี้ทำให้เห็นว่าเรื่องเริ่มเดินทางจากเอกสารในเรือนจำไปสู่การถกเถียงในวงกว้าง แต่ผู้อ่านยังต้องดูว่าประโยคใดเป็นคำคัดจากบันทึก และประโยคใดเป็นข้อสรุปของผู้เขียน

อีกเอกสารที่มักถูกนำมาเชื่อมกันคือจดหมายจากมาร์ควิสเดอลูวัวส์ รัฐมนตรีสงครามของพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 ลงวันที่ 19 กรกฎาคม ค.ศ. 1669 จดหมายสั่งให้แซ็ง-มาร์สเตรียมห้องขังแน่นหนาในปีเญอรอลเพื่อรับชายชื่อยูสตาช โดเฌ (Eustache Dauger) และกำชับให้ปกปิดเรื่องนี้ หลักฐานชิ้นนี้ยืนยันว่าราชสำนักคุมชายคนหนึ่งอย่างลับ ๆ แต่ไม่ได้พูดถึงหน้ากาก

จดหมายปี 1669 กับบันทึกนักโทษนิรนามปี 1698 ห่างกันเกือบสามทศวรรษ ชื่อ “โดเฌ” ไม่ปรากฏในทะเบียนมาถึงบาสตีย์ ส่วนชื่อ “มาร์ชิโอลี” ในทะเบียนฝังศพก็ไม่ตรงกับชื่อในจดหมาย นักประวัติศาสตร์จึงใช้เส้นทางการย้ายคุกและผู้คุมคนเดียวกันเป็นเบาะแสประกอบ แต่เอกสารที่มีอยู่ ยังไม่ได้เขียนตรง ๆ ว่าชายทั้งสองเป็นคนเดียวกัน

แซ็ง-มาร์สเคยดูแลเรือนจำที่ปีเญอรอล ป้อมเอ็กซิลล์ เกาะแซ็งต์-มาร์เกอริต และบาสตีย์ เรื่องนักโทษลึกลับจึงเดินทางตามการย้ายตำแหน่งของเขาไปด้วย เส้นทางนี้ช่วยให้ผู้ค้นคว้าเอาบันทึกจากสถานที่ต่าง ๆ มาเรียงตามเวลาได้ แต่ไม่ควรตีความว่าการย้ายตามผู้คุมเพียงอย่างเดียวเป็นหลักฐานยืนยันชื่อหรือเหตุผลที่ถูกคุมขัง

ปัจจุบันเกาะแซ็งต์-มาร์เกอริตยังมีป้อมหลวง ซึ่งเคยใช้เป็นเรือนจำรัฐ และพิพิธภัณฑ์เมืองคานส์เปิดห้องขังที่เชื่อมกับเรื่องชายหน้ากากให้เข้าชม สถานที่จริงช่วยให้เห็นสภาพป้อมและการคุมขังบนเกาะ แต่ห้องที่จัดแสดงเป็นส่วนหนึ่งของการเล่าเรื่องในพิพิธภัณฑ์ ไม่ใช่หลักฐานว่ามีหน้ากากเหล็กหลงเหลือ หรือพิสูจน์ตัวตนของผู้ต้องขังได้

คำว่า “หน้ากากเหล็ก” ปรากฏเด่นในจดหมายของโวลแตร์เมื่อ ค.ศ. 1738 เขาเขียนว่าเคยได้ยินเรื่องนักโทษที่เสียชีวิตในบาสตีย์ และได้พูดกับคนที่เคยรับใช้ชายคนนั้น คำบอกเล่านี้มีค่าต่อประวัติของตำนาน แต่ต่างจากทะเบียนเรือนจำที่ทำไว้ในช่วงเกิดเหตุ งานศึกษาประวัติศาสตร์ชี้ว่าโวลแตร์เป็นผู้ใช้คำว่าเหล็กในเรื่องนี้ ขณะที่บันทึกของดู ฌองการะบุผ้ากำมะหยี่สีดำ

ต่อมาอเล็กซองด์ ดูมาส์นำเรื่องนักโทษหน้ากากไปใส่ในนิยายชุด Le Vicomte de Bragelonne และพาดาร์ตาญังเข้าไปเกี่ยวข้องกับปมนี้ พิพิธภัณฑ์กองทัพฝรั่งเศสอธิบายว่างานของดูมาส์ปรับลำดับเวลาและทำให้เหตุการณ์จริงมีสีสันแบบนิยาย เมื่อผู้อ่านคุ้นกับหน้ากากเหล็ก เจ้าชายลับ และทหารเสือ ภาพในวรรณกรรมจึงเริ่มทับซ้อนกับบันทึกเก่า ทั้งที่สองอย่างมีสถานะต่างกัน

เรื่องเล่ารุ่นหลังเสนอว่าผู้ต้องขังอาจเป็นญาติของกษัตริย์ ขุนนาง หรือสายลับ แต่หลักฐานที่ยืนยันได้มีเพียงการมีอยู่ของนักโทษนิรนาม หน้ากากกำมะหยี่ในทะเบียน และจดหมายลับถึงชายชื่อโดเฌ เบาะแสเหล่านี้ชวนให้ตั้งคำถาม แต่ยังไม่พอเลือกคำตอบใดเป็นข้อเท็จจริง

ดังนั้น “ชายหน้ากากเหล็ก” มีตัวตนในประวัติศาสตร์ในฐานะนักโทษนิรนามจริง ส่วนหน้ากากเหล็กเป็นภาพจำที่เรื่องเล่าและนิยายช่วยขยาย หลักฐานร่วมสมัยกลับพูดถึงผ้ากำมะหยี่สีดำ และชื่อจริงของชายคนนั้นยังไม่ปรากฏชัดในเอกสาร

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th