ถ้ำอชันตาเต็มไปด้วยภาพชาดกจริงไหม?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

เดินเข้าไปในถ้ำอชันตา ภาพสีบนผนังอาจทำให้รู้สึกเหมือนเปิดหนังสือภาพเล่มใหญ่ มีทั้งกษัตริย์และขบวนผู้ติดตาม ดอกไม้ เถาวัลย์ พระพุทธรูป และฉากที่ดูคล้ายกำลังเล่าเรื่อง หลายคนจึงจำถ้ำแห่งนี้ว่าเป็นที่รวมภาพชาดก แต่ถ้ามองให้ละเอียด ภาพบนผนังไม่ได้เล่าเรื่องแบบเดียวกันทั้งหมด

อชันตาอยู่ในรัฐมหาราษฏระ ทางตะวันตกของอินเดีย เป็นกลุ่มถ้ำพุทธที่สกัดเข้าไปในหน้าผาเหนือแม่น้ำวาฆูรา UNESCO นับถ้ำไว้ 30 แห่ง รวมถ้ำที่สร้างไม่เสร็จด้วย ในจำนวนนี้มีถ้ำสักการะหรือเจดียสถาน 5 แห่ง ส่วนที่เหลือเป็นอารามและที่พำนักของพระสงฆ์ ที่นี่จึงเป็นทั้งสถานที่ประกอบศาสนกิจและชุมชนอยู่อาศัย ภาพบนผนังไม่ได้มีไว้ตกแต่งอย่างเดียว

คำตอบคือ มีภาพเล่าเรื่องชาดกและเรื่องอื่นอยู่จริง แต่ภาพส่วนใหญ่ไม่ได้เป็นชาดกทั้งหมด นักวิชาการ Monika Zin และ Dieter Schlingloff แบ่งภาพที่พบเป็นภาพเล่าเรื่อง ภาพสักการะ และภาพประดับ งานสองกลุ่มหลังมีจำนวนมากเช่นกัน ภาพบางส่วนแสดงการสักการะพระพุทธเจ้า บางส่วนเป็นลวดลายบนเสาและเพดาน ขณะที่ภาพเล่าเรื่องมักอยู่ตามผนังด้านข้าง

ความต่างสำคัญไม่ได้อยู่แค่ว่ามีตัวละครอะไร แต่ดูได้จากวิธีจัดภาพด้วย ภาพเล่าเรื่องมักวางหลายเหตุการณ์ไว้ในพื้นที่เดียว ผู้ชมที่คุ้นกับเรื่องอาจอ่านเหตุการณ์ต่อเนื่องจากท่าทางและตำแหน่งตัวละครได้ คล้ายการเล่าเรื่องโดยไม่แบ่งช่อง ส่วนลายดอกไม้หรือรูปประดับบนเพดานไม่ได้เรียงฉากให้ติดตาม จึงไม่ใช่ทุกภาพจะเป็นตอนหนึ่งของชาดก

ตัวอย่างที่นักวิชาการระบุไว้คือภาพเรื่องมหาชนกชาดกในถ้ำหมายเลข 17 และเรื่องอื่น ๆ ซึ่งอาจปรากฏเป็นหลายช่วงของเหตุการณ์ในภาพเดียว ภาพฝาผนังจึงเป็นภาษาภาพที่คนในยุคนั้นอาจคุ้นกว่าผู้ชมปัจจุบัน เราเห็นคน สัตว์ ป่า หรือราชสำนักได้ แต่ถ้าไม่รู้เรื่องเบื้องหลัง ก็ระบุไม่ได้แน่ว่าฉากนั้นมาจากตอนไหน การเดาจากภาพอย่างเดียวอาจทำให้เรื่องคลาดเคลื่อน

ภาพสักการะก็มีหน้าที่และบรรยากาศต่างออกไป ภาพกลุ่มนี้แสดงพระพุทธเจ้า ผู้คนถวายความเคารพ หรือฉากเกี่ยวกับความศรัทธา บางภาพเป็นพระพุทธรูปเดี่ยว บางภาพอยู่เหนือประตูหรือใกล้พื้นที่สักการะ จึงไม่จำเป็นต้องเล่าเหตุการณ์ตามลำดับ แต่อาจชวนให้ผู้ชมระลึกถึงความหมายทางศาสนา

ส่วนภาพประดับบนเสาและเพดานชวนให้สังเกตรายละเอียดเล็ก ๆ ที่มองข้ามง่าย เช่น ลายดอกไม้ เถาวัลย์ รูปสัตว์ในตำนาน หรือรูปทรงที่จัดซ้ำเป็นจังหวะ นักวิชาการมองว่าภาพบางชุดสะท้อนโลกทัศน์และความปรารถนาเรื่องความอุดมสมบูรณ์หรือความมั่งคั่ง นี่เป็นข้อเสนอทางประวัติศาสตร์ศิลปะ ไม่ได้แปลว่าผู้เข้าถ้ำทุกคนคิดเหมือนกัน หรือภาพหนึ่งมีความหมายตายตัว

ที่น่าสนใจคือภาพไม่ได้ถูกวางแบบสุ่มทั้งหมด ผู้ศึกษาภาพถ้ำอชันตาพบรูปแบบการจัดวางที่เกิดซ้ำ ภาพกษัตริย์โพธิสัตว์ท่ามกลางภูมิทัศน์มักอยู่ใกล้ทางเข้า ส่วนภาพเล่าเรื่องปรากฏบนผนังด้านข้าง และเพดานหรือเสามักมีลวดลายประดับ ตำแหน่งเหล่านี้ช่วยให้เห็นว่าถ้ำถูกออกแบบให้ใช้งานและสื่อความหมายไปพร้อมกัน ไม่ได้เป็นเพียงห้องจัดแสดงภาพ

ถ้ำที่เห็นในปัจจุบันยังสะสมงานจากคนละช่วงเวลา UNESCO ระบุว่าการขุดถ้ำระยะแรกเกิดราวศตวรรษที่ 2 ถึง 1 ก่อนคริสตกาล แล้วมีการขุดเพิ่มเติมอีกครั้งในช่วงศตวรรษที่ 5 ถึง 6 หลังห่างกันราวสี่ศตวรรษ ถ้ำยุคแรกบางแห่งมีภาพฝาผนังเพียงเล็กน้อย ส่วนระยะหลังตกแต่งผนัง เสา และซุ้มอย่างประณีตขึ้น ภาพทั้งหมดจึงไม่ได้เกิดพร้อมกันเป็นชุดเดียว

อชันตาไม่ใช่หลักฐานที่บอกเรื่องราวทุกอย่างได้ด้วยตัวเอง นักประวัติศาสตร์ต้องเทียบภาพกับจารึก วรรณกรรม และหลักฐานจากยุคเดียวกันด้วย บางฉากระบุเรื่องได้ค่อนข้างชัดเพราะมีข้อความหรือรายละเอียดประกอบ แต่บางภาพยังมีการตีความต่างกัน นักวิชาการอาจใช้คำว่า “น่าจะ” หรือเสนอความเป็นไปได้หลายทาง ข้อจำกัดนี้ช่วยแยกสิ่งที่เห็นจริงออกจากการคาดเดาของผู้ชมยุคหลัง

ถ้าจะเลือกดูสักมุมหนึ่ง ลองเปรียบเทียบผนังด้านข้างกับเพดาน ผนังอาจมีตัวละครและเหตุการณ์ที่ชวนให้ตามเรื่อง ส่วนเพดานกลับเต็มไปด้วยลวดลายและรายละเอียดที่ไม่ได้เล่าเป็นฉากต่อเนื่อง แล้วค่อยสังเกตว่าภาพสักการะอยู่ตรงไหนเมื่อเทียบกับทางเข้าและพื้นที่ศูนย์กลาง วิธีนี้ทำให้เห็นว่าถ้ำเดียวเป็นทั้งที่พำนัก พื้นที่ทำพิธี และพื้นที่สื่อเรื่องเล่าหรือความเชื่อ

ดังนั้น ภาพชาดกเป็นส่วนหนึ่งของถ้ำอชันตา แต่ไม่ใช่คำอธิบายของภาพทั้งหมด บนผนังยังมีภาพสักการะ ลวดลายประดับ และภาพที่นักวิชาการเชื่อมโยงกับความคิดของสังคมในสมัยนั้น การแยกประเภทและดูตำแหน่งของภาพช่วยให้เข้าใจทั้งศิลปะและชีวิตในอารามได้ดีขึ้น ครั้งหน้าเห็นภาพสีบนผนังถ้ำ ลองถามต่อว่า “นี่กำลังเล่าเรื่อง หรือกำลังทำหน้าที่อย่างอื่น?” คำถามสั้น ๆ นี้ช่วยให้เราอ่านอชันตาได้มากกว่าแค่ไล่หาว่าภาพไหนเป็นชาดก

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th