เอลโดราโดเริ่มจากพิธีทองคำ ก่อนถูกขยายเป็นเมืองในตำนาน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

แพทองคำชิ้นหนึ่งยาวไม่ถึง 20 เซนติเมตร แต่มีคนตัวใหญ่เด่นอยู่กลางลำ ล้อมด้วยผู้คนหลายขนาด จนหลายคนโยงภาพนี้เข้ากับเอลโดราโด เมืองทองคำที่นักสำรวจยุโรปตามหา ความน่าสนใจคือของชิ้นนี้มีอยู่จริง แต่ไม่ได้ถูกพบที่ก้นทะเลสาบซึ่งผูกกับตำนาน

พิพิธภัณฑ์ทองคำแห่งโบโกตาจัดแพชิ้นนี้เป็นวัตถุบูชาของชาวมุยสกา และบอกว่ามักตีความกันว่าเป็นภาพแทนพิธีถวายของในทะเลสาบ เรื่องเล่าของผู้นำที่ชโลมตัวด้วยผงทองและนำทองไปถวายจึงมีทั้งบันทึกจากยุคอาณานิคมและวัตถุทองที่ชวนให้นึกถึงพิธีจริง แต่หลักฐานเหล่านี้ไม่ได้ยืนยันว่ามีเมืองที่สร้างจากทองคำ

คำว่า “เอลโดราโด” ในเรื่องเล่าบางชุดช่วงแรกหมายถึง “ผู้ปิดทอง” หรือคนที่ถูกเคลือบด้วยผงทอง ไม่ใช่ชื่อเมือง นักเขียนและนักเดินทางชาวสเปนบันทึกเรื่องผู้นำมุยสกาคนหนึ่งขึ้นแพไปกลางทะเลสาบ แล้วโยนวัตถุทองลงน้ำเป็นเครื่องบูชา เรื่องที่เริ่มจากคนและพิธีค่อยขยายเป็นภาพดินแดนหรือเมืองทองคำที่ซ่อนอยู่ในทวีปอเมริกาใต้

แพมุยสกาเป็นวัตถุบูชาที่พิพิธภัณฑ์ตีความว่าแทนพิธีถวายของ แต่ไม่ใช่แผนที่หรือหลักฐานยืนยันเมืองทองคำ จุดนี้ช่วยแยกสิ่งที่มีให้เห็นจริงออกจากตำนานที่เดินทางต่อไปกับนักสำรวจ: มีวัตถุทอง มีเรื่องเล่าถึงพิธี และมีทะเลสาบที่กลายเป็นจุดหมายของการค้นหา แต่ทั้งสามอย่างไม่ได้ยืนยันว่ามีเมืองทองคำอยู่ใต้ดินหรือใต้น้ำ

ตัวแพมีความยาว 19.5 เซนติเมตร สูงราว 10 เซนติเมตร หล่อจากโลหะด้วยวิธีขี้ผึ้งหาย ซึ่งช่างขึ้นรูปด้วยขี้ผึ้งก่อนทำแม่พิมพ์แล้วเทโลหะลงไป กลางแพมีบุคคลตัวใหญ่สวมเครื่องประดับ รอบตัวมีคนอื่นรวมทั้งผู้พายเรือ รายละเอียดเหล่านี้ทำให้พิพิธภัณฑ์ตีความว่าเป็นฉากพิธีกรรม ไม่ใช่แบบจำลองเรือเพื่อใช้เดินทาง

แพชิ้นนี้ถูกพบในปี 1969 ภายในถ้ำบนที่สูงในเมืองปัสกา ทางตอนใต้ของโบโกตา ไม่ใช่ในทะเลสาบกัวตาวิตา วัตถุนี้อยู่ในภาชนะดินเผาร่วมกับของอีกหลายชิ้น ก่อนถูกเก็บรักษาในพิพิธภัณฑ์ทองคำ การพบในถ้ำจึงบอกว่ามันถูกวางเป็นของถวาย ไม่ได้เป็นสมบัติที่นักสำรวจงมขึ้นจากทะเลสาบตามภาพจำของเอลโดราโด

พิพิธภัณฑ์จัดอายุวัตถุในช่วงกว้างของวัฒนธรรมมุยสกา ราวคริสต์ศตวรรษที่ 7 ถึง 16 และไม่อาจระบุปีที่สร้างแน่นอนได้ ส่วนการเชื่อมแพเข้ากับพิธีขึ้นเป็นผู้นำที่ทะเลสาบกัวตาวิตาเป็นการตีความที่ใช้กันมา ไม่ใช่คำจารึกบนตัวแพที่บอกชื่อผู้ปกครองหรือสถานที่จัดพิธีโดยตรง วัตถุจึงยืนยันงานฝีมือและการถวายของได้ดีกว่ารายละเอียดทุกอย่างในเรื่องเล่า

หลักฐานจากบริเวณทะเลสาบก็ช่วยให้เห็นภาพที่ระมัดระวังขึ้น งานสำรวจทางโบราณคดีรอบกัวตาวิตาพบรูปแบบที่นักวิจัยตีความว่าเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์สำหรับถวายของ แต่ชนิดและการกระจายของสิ่งที่พบชี้ไปทางพิธีขนาดเล็ก มากกว่าพิธีใหญ่โตที่มีคนจำนวนมหาศาลตามบันทึกบางฉบับ นี่ไม่ได้แปลว่าไม่มีการถวายของเลย แต่เตือนว่าเรื่องราวพิธีอันหรูหราอาจถูกขยายเกินกว่าหลักฐานที่ขุดพบ

บันทึกของชาวสเปนยังเล่าว่ามีการนำผงทองทาร่างผู้นำแล้วล่องแพไปกลางทะเลสาบ พร้อมโยนทองคำและของมีค่าลงน้ำเป็นเครื่องบูชา พิพิธภัณฑ์ศิลปะเมโทรโพลิทันระบุว่าคำเล่าเหล่านี้เป็นเรื่องที่ชาวสเปนในศตวรรษที่ 16 ถ่ายทอดต่อมา จึงควรอ่านในฐานะบันทึกของผู้มาเยือนหลังการพิชิต ไม่ใช่คำบอกเล่าที่บันทึกโดยมุยสกาเองในช่วงพิธีเกิดขึ้น

ผู้ตามหาทองพยายามระบายน้ำจากทะเลสาบตั้งแต่ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 16 มีการขุดช่องขนาดใหญ่ที่ไหล่เขาและเก็บวัตถุทองจากบริเวณขอบแอ่งได้ แต่พิพิธภัณฑ์ระบุว่าบริเวณใจกลางทะเลสาบยังไม่เคยถูกแตะต้องเต็มที่ การพบวัตถุถวายของตามขอบน้ำสอดคล้องกับการใช้ทะเลสาบเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ แต่ไม่ได้กลายเป็นหลักฐานว่ามีเมืองทั้งเมืองจมอยู่ข้างใต้

ตำนานเอลโดราโดจึงไม่ได้เกิดจากการแต่งเรื่องล้วน ๆ และก็ไม่ได้เท่ากับมีเมืองทองคำจริง มีวัตถุทองขนาดเล็กที่พิพิธภัณฑ์ตีความว่าเกี่ยวกับพิธีถวาย มีคำบันทึกของชาวสเปนเกี่ยวกับผู้นำที่ปิดทอง และมีงานโบราณคดีที่พบร่องรอยการถวายของขนาดเล็ก ส่วนภาพเมืองทองคำที่ผู้คนตามหาคือการขยายความจากเรื่องเล่าเหล่านั้น แพทองคำชิ้นจิ๋วจึงพาเราเข้าใกล้พิธีกรรมได้ แต่ยังไม่พาไปถึงเมืองในตำนาน

ของจริงยืนยันพิธีถวายและงานทองของมุยสกาได้ แต่ไม่ได้ยืนยันเมืองทองคำที่นักสำรวจหวังจะพบ การแยกสองเรื่องนี้ออกจากกันทำให้เห็นทั้งฝีมือของผู้สร้างแพและวิธีที่เรื่องเล่าพื้นเมืองถูกแปลความใหม่ เมื่อผู้คนจากอีกทวีปมองทองคำเป็นสมบัติให้ขุดหา แทนที่จะมองเป็นของถวายที่มีความหมายในพิธี

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th