พระพุทธรูปคันธาระมีจีวรเป็นริ้วแบบกรีกจริงไหม?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ลองมองพระพุทธรูปที่จีวรเป็นริ้วลึกคลุมไหล่ทั้งสองข้าง เส้นผมเป็นลอน และผ้าทิ้งตัวตามสรีระ ภาพแบบนี้ดูคล้ายรูปปั้นโรมันมากกว่าพระพุทธรูปที่คนไทยคุ้นตา จึงมีคำถามว่าช่างในคันธาระนำแบบกรีก–โรมันมาใช้ตรง ๆ หรือเกิดรูปแบบศิลปะใหม่จากผู้คนหลายวัฒนธรรมที่พบกันในภูมิภาคนี้

คันธาระเป็นชื่อพื้นที่โบราณทางตะวันตกเฉียงเหนือของปากีสถานในปัจจุบัน อยู่บนเส้นทางเชื่อมเอเชียใต้กับเอเชียกลางและดินแดนฝั่งเมดิเตอร์เรเนียน ภูมิภาคนี้ผ่านการเปลี่ยนอำนาจหลายครั้ง ทั้งกลุ่มผู้ปกครองเชื้อสายกรีกในเอเชียใต้และอาณาจักรกุษาณะ พร้อมกับมีการค้าทางบกและทางทะเลต่อเนื่อง รูปแบบที่ช่างใช้จึงก่อตัวในสังคมที่รับและปรับสิ่งจากหลายแหล่ง ไม่ได้เกิดจากคนกลุ่มเดียวในช่วงสั้น ๆ

คำตอบคือ มีอิทธิพลของรูปแบบกรีก–โรมันให้เห็น โดยเฉพาะรอยจีวรที่เป็นริ้วธรรมชาติและการปั้นสรีระ พระพุทธรูปคันธาระเป็นงานที่ช่างผสมรูปแบบคลาสสิกเข้ากับรูปทรงและความหมายของพุทธศาสนาในเอเชียใต้ พิพิธภัณฑ์เดอะเม็ตอธิบายว่าความนิยมรูปแบบจากศิลปะกรีกที่แพร่หลังกองทัพอเล็กซานเดอร์ผสานกับสัญลักษณ์พุทธในอินเดีย จนกลายเป็นรสนิยมเฉพาะของคันธาระ

หลักฐานชิ้นหนึ่งที่ดูรายละเอียดได้คือพระพุทธรูปสำริดนั่งจากคันธาระในพิพิธภัณฑ์เดอะเม็ต สูงประมาณ 16.8 เซนติเมตร และกำหนดอายุไว้ตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 1 ถึงกลางศตวรรษที่ 2 รูปนั่งขัดสมาธิ ยกมือขวาในท่าประทานอภัย ซึ่งสื่อการไม่หวาดกลัว และมีรอยทองคำเปลวหลงเหลืออยู่ พิพิธภัณฑ์ชี้ว่าทรงผม รูปจีวร และการจัดสรีระขององค์นี้สะท้อนการติดต่อกับศิลปะคลาสสิก

ลองสังเกตผ้าตรงอกและไหล่ เส้นพับไม่ได้เป็นเพียงรอยเส้นบาง ๆ แต่แกะให้เกิดเงาและความหนาของผ้า ตัวอย่างสำริดองค์นี้มีจีวรคลุมไหล่ทั้งสองข้าง ขณะที่ประติมากรรมคันธาระหลายชิ้นแสดงผ้าหนักเป็นชั้นและผมหยิกเป็นลอน จุดเหล่านี้ทำให้ผู้ชมเชื่อมโยงกับรูปปั้นกรีก–โรมันได้ แต่ความคล้ายทางรูปทรงเป็นหลักฐานของการติดต่อและการปรับใช้ ไม่ได้พิสูจน์ว่าช่างลอกงานต้นแบบชิ้นใดชิ้นหนึ่ง

รูปแบบเดียวกันไม่ได้ปรากฏทั่วอินเดียในแบบเดียวกัน ช่างที่มถุรา ซึ่งทำงานในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน นิยมทำพระพุทธรูปให้เห็นลำตัวเต็มขึ้นและใช้จีวรบางแนบตัว เปิดไหล่ขวา ส่วนงานคันธาระมักเน้นผ้าที่คลุมไหล่และมีรอยพับเด่น ทั้งสองแบบเป็นงานพุทธศิลป์จากคนละศูนย์ ไม่ได้มีแบบหนึ่งมาแทนอีกแบบทันที เมื่อเทียบกันจึงเห็นว่าช่างแต่ละแห่งเลือกวิธีสร้างภาพพระพุทธเจ้าตามวัสดุ ฝีมือ และรสนิยมในพื้นที่

การพบรูปแบบต่างถิ่นในงานพุทธศิลป์มีบริบททางประวัติศาสตร์รองรับ พิพิธภัณฑ์อธิบายว่าหลังอเล็กซานเดอร์เข้ามาในภูมิภาคและมีอาณาจักรอินโด-กรีกสืบต่อมา ประเพณีศิลปะคลาสสิกกลายเป็นส่วนหนึ่งของคลังรูปแบบท้องถิ่น เส้นทางค้าขายยังพาคนและสิ่งของเดินทางผ่านคันธาระ งานแกะเรื่องเทพกรีกและงานที่ใช้ลายผ้าแบบพาร์เธียก็พบในภูมิภาคเดียวกัน จึงไม่แปลกที่งานพุทธจะมีองค์ประกอบซึ่งคนดูเชื่อมโยงกับศิลปะเหล่านั้น

รูปปั้นพระพุทธเจ้าในคันธาระมีที่ทางในศูนย์พุทธศาสนา ผู้ศรัทธาถวายงานแกะสลักและจัดวางไว้ตามช่องหรือฐานรอบสถูปหรือเจดีย์ทรงโดมที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุ พิพิธภัณฑ์เดอะเม็ตระบุว่าวัตถุเหล่านี้ยังเป็นหัวใจของการสักการะ ขณะที่ภาพพระพุทธเจ้าและพระโพธิสัตว์ค่อย ๆ เพิ่มขึ้นในพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ รูปปั้นเหล่านี้จึงบอกทั้งฝีมือช่างและการบูชาของผู้คนในภูมิภาค

วัสดุและหน้าตาของงานก็เปลี่ยนไปตามเวลา ช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 3 ถึงกลางศตวรรษที่ 5 งานปูนปั้นเริ่มมีบทบาทมากขึ้นเมื่อเทียบกับหินชนวน เพราะทำงานได้เร็ว ใช้แม่พิมพ์ได้ และลงสีได้ง่าย รูปพระพุทธเจ้าที่คนเรียกรวมว่า “ศิลปะคันธาระ” จึงไม่ใช่รูปแบบตายตัวหนึ่งแบบ แต่ครอบคลุมผลงานต่างยุค ต่างวัสดุ และต่างช่างที่ยังคงมีร่องรอยความชอบรูปทรงคลาสสิกอยู่

คำว่า “คล้ายโรมัน” จึงช่วยชี้ลักษณะบางอย่าง เช่นผ้าที่ทิ้งเป็นริ้วและการปั้นเส้นผม แต่ควรใช้พร้อมกับชื่อภูมิภาคและอายุของวัตถุ พิพิธภัณฑ์ลงอายุพระพุทธรูปสำริดองค์ที่ยกตัวอย่างไว้ราวคริสต์ศตวรรษที่ 1 ถึงกลางศตวรรษที่ 2 และใช้ถ้อยคำว่าได้รับอิทธิพลจากประเพณีคลาสสิก นี่เป็นการอธิบายจากรูปทรงและบริบท ไม่ใช่หลักฐานว่าองค์พระเกิดจากช่างโรมันเดินทางมาสร้าง

ดังนั้นเมื่อเห็นจีวรพับเป็นชั้นหรือเส้นผมหยิกบนพระพุทธรูป ลองดูต่อว่าเป็นงานจากพื้นที่และช่วงเวลาใด รูปแบบคันธาระทำให้เห็นการพบกันของศิลปะหลายวัฒนธรรม แต่ความหมายขององค์พระยังอยู่ในบริบทพุทธศาสนาของเอเชียใต้ รอยจีวรจึงเล่าได้ทั้งเรื่องฝีมือช่างและเส้นทางที่เชื่อมผู้คนเข้าหากัน โดยไม่ต้องสรุปว่างานพุทธทั้งภูมิภาคมีต้นกำเนิดจากแหล่งเดียว

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th