หนังสือพิมพ์ปี 1835 อ้างพบค้างคาวบนดวงจันทร์: ใครแต่งข่าวนี้?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

วันที่ 28 สิงหาคม 1835 หนังสือพิมพ์ The Sun เล่าว่าบนดวงจันทร์มีสิ่งมีชีวิตคล้ายค้างคาว ปีกกางเหมือนเยื่อบาง ข่าวไม่ได้ลงจบในวันเดียว แต่ทยอยออกเป็นตอน ๆ โดยอ้างคำบรรยายจากกล้องของนักดาราศาสตร์ชื่อดัง จนหนังสือพิมพ์อื่นหยิบไปพิมพ์ต่อ แต่ไม่กี่วันก็มีสื่อเรียกมันว่าเรื่องหลอก แล้วใครเป็นคนแต่งข่าวชวนเชื่อนี้กันแน่?

เรื่องเริ่มในฉบับวันที่ 25 สิงหาคม ภายใต้หัวข้อ “Great Astronomical Discoveries” อ้างการสังเกตของจอห์น เฮอร์เชลที่แหลมกู๊ดโฮป สิ่งที่ยืนยันได้ชัดกว่าคือ The Sun พิมพ์เรื่องนี้จริง และเขียนให้เหมือนรายงานวิทยาศาสตร์ ไม่ใช่บทความแต่งเล่นที่ประกาศตัวตั้งแต่ต้น หลักฐานที่เปิดตรวจยังชี้ผู้เขียนไม่ได้แน่ชัด แม้คนมักยกชื่อริชาร์ด อดัมส์ ล็อกเป็นผู้แต่งก็ตาม

ฉบับถอดข้อความเริ่มจากกล้องสะท้อนแสงกำลังสูงที่เฮอร์เชลใช้ในแอฟริกาใต้ แล้วอ้างว่ามองเห็นรายละเอียดบนดวงจันทร์ หอสมุดรัฐสภาสหรัฐฯ ระบุว่าเฮอร์เชลใช้กล้องชนิดนี้จริง แต่ข่าวเติมคำอธิบายเรื่องกำลังขยายแบบจุลทรรศน์ ซึ่งไม่มีในกล้องของเขา เฮอร์เชลไปตั้งหอดูดาวที่นั่นจริง แต่ไม่ได้พบป่า สัตว์ หรือผู้คนตามข่าว ผู้เขียนนำฉากหลังจริงมาปนสิ่งแต่ง ทำให้ข่าวดูน่าเชื่อกว่าที่หลักฐานรองรับ

ข่าวอ้างข้อความจากภาคผนวกของ Edinburgh Journal of Science ซึ่งเลิกตีพิมพ์แล้ว และเล่าผ่าน “แอนดรูว์ แกรนต์” นักดาราศาสตร์สมมติ การพาดพิงคนจริง ชื่อวารสาร และศัพท์กล้องทำให้ดูเหมือนมีผู้เชี่ยวชาญรายงานเอง แต่เอกสารที่ข่าวอ้างเป็นแหล่งข้อมูลนั้นไม่มีอยู่จริง

ข่าวยังหยิบความสนใจเรื่องอวกาศที่มีอยู่จริงในปี 1835 มาใช้ ตอนนั้นผู้คนกำลังรอการกลับมาของดาวหางฮัลเลย์ช่วงฤดูใบไม้ร่วง มีการคาดการณ์ดาวพุธผ่านหน้าดวงอาทิตย์ และเฮอร์เชลกำลังสำรวจดาวทางซีกฟ้าใต้

ส่วนเดือนมิถุนายน เอ็ดการ์ อัลลัน โพเพิ่งเขียนเรื่องนักเดินทางกลับจากดวงจันทร์คล้ายรายงานจริง ผู้อ่านจำนวนมากรู้ว่าเป็นเรื่องแต่ง เพราะวารสารของเขาลงทั้งเรื่องจริงและนิยาย หอสมุดรัฐสภาสหรัฐฯ มองว่าผู้เขียน The Sun อาจอ่านงานของโพหรือคิดในแนวเดียวกัน แต่ยังยืนยันไม่ได้ว่าได้รับอิทธิพล เฮอร์เชลทำงานอยู่แอฟริกาใต้ จึงไม่ได้ออกมาปฏิเสธข่าวจากนิวยอร์กทันที

เรื่องพาจากกล้องไปถึงภูมิประเทศและสัตว์บนดวงจันทร์ ทั้งยูนิคอร์นและบีเวอร์สองขา ในตอนที่สี่ซึ่งลงวันที่ 28 สิงหาคม ข่าวเล่าถึงสิ่งมีชีวิตคล้ายมนุษย์มีปีกแบบค้างคาว ส่วนตอนสุดท้ายวันที่ 31 สิงหาคมจบด้วยอุบัติเหตุของกล้อง การทยอยลงเป็นตอนชวนให้ติดตามว่ารายละเอียดจะพิสดารขึ้นแค่ไหน.

แต่ผู้อ่านไม่ได้เชื่อเหมือนกันหมด วันที่ 29 สิงหาคม New York Evening Post เหน็บว่าคนอ่านกลืนข่าวค้นพบดวงจันทร์ง่ายพอ ๆ กับเรื่องโยนาห์กับวาฬ ส่วน Gloucester Telegraph บอกว่ามีทั้งสำนักที่มองว่าจริงและสำนักที่เห็นว่าเหลวไหล หนังสือพิมพ์บางฉบับจับพิรุธภายในไม่กี่วัน จึงไม่ควรสรุปว่าคนทั้งเมืองหลงเชื่อ การพิมพ์ซ้ำแปลว่าข่าวแพร่ ไม่ได้ยืนยันว่าทุกสำนักรับรองข่าว

ริชาร์ด อดัมส์ ล็อก นักเขียนข่าวชาวอังกฤษที่ทำงานในนิวยอร์ก ถูกคนร่วมยุคกล่าวหาว่าเป็นผู้แต่งเรื่อง วันที่ 31 สิงหาคม เขาส่งจดหมายถึง Evening Post ปฏิเสธ พร้อมบอกว่าหากมีการค้นพบจริง เฮอร์เชลควรได้รับเครดิต จดหมายยืนยันว่าเขาถูกสงสัยและปฏิเสธ แต่ไม่ได้พิสูจน์ว่าใครเขียน

หลักฐานที่พิมพ์ภายหลังให้ชื่อผู้แต่งต่างกัน หนังสือรวมเรื่องปี 1859 ลงชื่อริชาร์ด อดัมส์ ล็อก ส่วนระเบียนดิจิทัลของ Project Gutenberg ระบุโจเซฟ นิโคลเลต์เป็นผู้แต่งที่ยังมีข้อสงสัย และบอกว่าบางแหล่งโยงเรื่องถึงเขาด้วย เมื่อเอกสารเหล่านี้ให้ชื่อไม่ตรงกัน จึงยังยืนยันไม่ได้ว่าใครเขียนข่าวปี 1835

เอกสารยืนยันว่า The Sun ลงเรื่องแต่งเป็นตอน ๆ โดยอ้างการค้นพบที่ไม่เกิดขึ้นจริง และมีสื่อบางแห่งทักท้วงภายในไม่กี่วัน แต่หลักฐานที่เปิดตรวจยังไม่ชี้ว่าใครเป็นผู้เขียน หากเจอข่าวที่อ้างนักวิทยาศาสตร์หรือสถาบันดัง ลองดูฉบับแรก ผู้รายงาน แหล่งอ้างอิง และวันที่มีคนโต้แย้ง จะช่วยแยกข้อเท็จจริงออกจากส่วนที่แต่งเพิ่ม กรณีนี้เตือนว่า การอ้างชื่อผู้เชี่ยวชาญไม่ได้แปลว่าเจ้าตัวรับรองข่าวนั้น

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th