โป๊ปโจนมีตัวตนจริงไหม? พงศาวดารเก่าขึ้นต้นเรื่องด้วยคำว่า “ตรวจสอบ”

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ผู้คนเล่าตำนานโป๊ปโจนต่อกันมาหลายร้อยปี เรื่องเล่าบอกว่าหญิงคนหนึ่งปลอมตัวเป็นชายจนได้เป็นพระสันตะปาปา ก่อนถูกเปิดโปงเมื่อคลอดลูกระหว่างขบวนแห่ แต่บันทึกเก่ากลับขึ้นต้นด้วยคำละตินที่แปลว่า “ตรวจสอบ” ชวนให้ถามว่าเอกสารกำลังยืนยันเหตุการณ์ หรือเพียงชวนให้ตรวจสอบคำเล่าต่อกันมา

พงศาวดารสากลแห่งเมตซ์เขียนขึ้นในคริสต์ศตวรรษที่ 13 และวางคำบอกเล่าไว้ใต้ปี 1099 บรรทัดแรกขึ้นต้นด้วย Require ซึ่งแปลได้ว่า “ตรวจสอบ” หรือ “ค้นให้แน่” คำไทยในพาดหัวจึงเป็นคำแปล ไม่ใช่ถ้อยคำในต้นฉบับภาษาละติน และไม่ได้ทำให้ตำนานมีหลักฐานร่วมสมัยรองรับ

ข้อความของฌอง เดอ เมลลีไม่ได้เรียกเธอว่าโจน แต่ใช้คำว่า “พระสันตะปาปาหญิง” เล่าว่าเธอปลอมเป็นชาย ทำงานในสำนักพระสันตะปาปาจนได้เป็นผู้นำศาสนจักร แล้วคลอดบุตรระหว่างขึ้นม้า นี่เป็นคำบอกเล่าในพงศาวดาร ไม่ใช่คำให้การของผู้เห็นเหตุการณ์

หลายสิบปีต่อมา มาร์ตินแห่งโอปาวาบันทึกฉบับที่คนคุ้นกันมากกว่า โดยวางเหตุการณ์ไว้หลังพระสันตะปาปาลีโอที่ 4 ซึ่งสิ้นพระชนม์ในปี 855 และเรียกเธอว่า “จอห์นแห่งไมนซ์” ฉบับของมาร์ตินยังเพิ่มรายละเอียดเรื่องการเดินทางไปเอเธนส์และการคลอดกลางขบวนแห่ ชื่อ ช่วงเวลา และฉากจึงต่างจากบันทึกของฌอง เดอ เมลลี

หอสมุดอังกฤษระบุว่าแหล่งเก่ากว่าไม่รองรับตำนานนี้ และเสนอว่าผู้เล่าอาจสับสนกับพระสันตะปาปาหลายองค์ที่ชื่อจอห์นในคริสต์ศตวรรษที่ 9 นี่เป็นเพียงข้อเสนอเรื่องที่มา ไม่ใช่ต้นกำเนิดที่พิสูจน์แล้ว

เมื่อเทียบกันทีละฉบับ โป๊ปโจนจึงน่าสนใจในฐานะตำนานที่เปลี่ยนไปตามผู้บันทึก มากกว่าจะเป็นชีวประวัติที่ตรวจสอบได้ นักวิชาการยังชี้ว่าผู้เขียนบางคนใช้เธอเป็นตัวอย่างด้านลบของผู้หญิงที่เข้าไปในสถาบันของผู้ชาย เช่นเดียวกับที่โบกัชโชนำตำนานโป๊ปโจนไปใส่ในหนังสือรวมชีวประวัติสตรี

ถ้าเล่าตำนานนี้ต่อ ควรบอกด้วยว่าอ้างพงศาวดารของใคร เพราะชื่อ “โป๊ปโจน” ที่คนคุ้นกันอาจรวบรายละเอียดจากหลายฉบับไว้ด้วยกัน

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th