ลำพูนเก่ากว่าตำนานจามเทวีไหม? หลักฐานเมืองบอกอะไรได้บ้าง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ชื่อพระนางจามเทวีมักถูกวางไว้ตรงจุดเริ่มต้นของหริภุญชัย จนเหมือนลำพูนเริ่มมีผู้คนเมื่อพระนางมาถึง แต่หลุมศพและชั้นดินในพื้นที่เล่าเส้นเวลาอีกแบบ ส่วนพงศาวดารก็เขียนหลังยุคที่บรรยายหลายร้อยปี

คำตอบคือ มีชุมชนในลุ่มแม่น้ำกวงก่อนเมืองหริภุญชัย แต่หลักฐานเรื่องคนในพื้นที่ เมืองโบราณ และพระนางจามเทวีเป็นคนละส่วนกัน โบราณคดีบอกพัฒนาการของชุมชนได้ แต่ไม่ได้ยืนยันชีวประวัติในตำนานทุกตอน

บ้านวังไฮอยู่ทางตะวันออกของเมืองเก่าลำพูน พบโดยบังเอิญตอนขุดบ่อปลา พ.ศ. 2529 กรมศิลปากรขุดค้นต่อหลายครั้ง พบโครงกระดูก 33 โครง พร้อมหม้อดิน ลูกปัด และเครื่องมือที่ฝังร่วมกับศพ ร่องรอยนี้ชี้ว่ามีชุมชนและพิธีฝังศพในลุ่มแม่น้ำกวงก่อนเมืองหริภุญชัย

ผลตรวจอายุที่ระบุวิธีวัดชัดเจนเป็นของกระดูกเผาไฟชิ้นหนึ่ง ฐานข้อมูลโบราณคดีรายงานอายุไว้ที่ 1,490 บวกลบ 50 ปี หรือราว 1,500 ปี ตัวเลขนี้บอกอายุของกระดูกชิ้นนี้เท่านั้น ไม่ครอบคลุมทุกหลุมหรือทุกชั้นดิน เพราะบริเวณเดียวกันมีหลักฐานหลายยุค

เมืองหริภุญชัยเองมีเส้นเวลาอีกช่วงหนึ่ง วิทยานิพนธ์ด้านโบราณคดีของมหาวิทยาลัยศิลปากรแบ่งร่องรอยการอยู่อาศัยเป็นสามระยะ ตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 8–9, 10–11 และ 12–14 แสดงว่าเมืองเติบโตต่อเนื่อง ไม่ได้เกิดจากเหตุการณ์เดียว และรับอิทธิพลจากหลายวัฒนธรรม

เรื่องพระนางจามเทวีอยู่ในพงศาวดารภาษาบาลี “จามเทวีวงศ์” ซึ่งเล่าว่าหริภุญชัยก่อตั้งในคริสต์ศตวรรษที่ 7 แต่ตัวบทเพิ่งเขียนขึ้นในช่วงต้นศตวรรษที่ 15 ห่างจากยุคที่เล่าหลายร้อยปี งานเขียนนี้บอกได้ว่าคนรุ่นหลังจดจำกำเนิดเมืองและศาสนาอย่างไร แต่ไม่ใช่บันทึกร่วมสมัยที่ยืนยันรายละเอียดทุกข้อ

งานโบราณคดีพบว่าพัฒนาการของหริภุญชัยสอดคล้องกับเอกสารและตำนานบางส่วน แต่ต้องอ่านร่วมกับหลักฐานชนิดอื่น หลุมศพบอกว่ามีคนอยู่ในพื้นที่ เมืองโบราณบอกช่วงที่ชุมชนเติบโต ส่วนเรื่องของพระนางเป็นความทรงจำทางประวัติศาสตร์ที่ยังต้องแยกจากสิ่งซึ่งขุดพบได้

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th