เปิดตำนาน 8 ผลไม้ที่คนไทยคุ้นเคย กับร่องรอยนักสำรวจต่างชาติในยุคค้นพบพืชเขตร้อน

ผลไม้หลายชนิดที่วางขายในตลาดไทยมีประวัติเดินทางข้ามทวีป ตั้งแต่ยุคเรือใบและการสำรวจดินแดน ไปจนถึงยุคที่นักพฤกษศาสตร์ชาวยุโรปเริ่มบันทึกชื่อและลักษณะพืชจากเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

1. 🟣 มังคุด  ผลไม้ที่มีชื่อเชื่อมโยงกับนักพฤกษศาสตร์ชาวฝรั่งเศส

มังคุดมีหลักฐานกล่าวถึงในบันทึกของชาวยุโรปตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 16 โดยมีการบันทึกถึงมังคุดและทุเรียนในแถบมะละกาและกัวของโปรตุเกสช่วงคริสต์ทศวรรษ 1560

ชื่อวิทยาศาสตร์ Garcinia mangostana มีความน่าสนใจตรงที่คำว่า Garcinia ตั้งขึ้นเพื่อเป็นเกียรติแก่ Laurent Garcin นักพฤกษศาสตร์ชาวฝรั่งเศส ส่วนชื่อ mangostana เชื่อมโยงกับชื่อผลไม้ชนิดนี้

2. 🌰 ทุเรียน  กลิ่นแรงที่นักเดินทางต่างชาติบันทึกไว้

ทุเรียนเป็นผลไม้ที่มีถิ่นกำเนิดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และเป็นที่รู้จักในหมู่นักเดินทางต่างชาติมานานหลายศตวรรษ มีบันทึกเกี่ยวกับทุเรียนในเอกสารยุโรปตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 16

ชื่อ durio มีที่มาจากคำในภาษามลายูที่เกี่ยวกับหนาม ซึ่งตรงกับเปลือกแข็งมีหนามของผลไม้ชนิดนี้ ส่วนชื่อวิทยาศาสตร์ Durio zibethinus ไม่ได้ตั้งตามชื่อผู้ค้นพบโดยตรง

3. 🔴 เงาะ  ชื่อที่บอกลักษณะของผลได้อย่างชัดเจน

เงาะมีชื่อภาษาอังกฤษว่า rambutan ซึ่งมาจากคำภาษามลายูว่า rambut แปลว่า “เส้นผม” สื่อถึงเส้นนุ่มคล้ายผมที่ปกคลุมเปลือกผล

ชื่อวิทยาศาสตร์ Nephelium lappaceum ก็มีความหมายสอดคล้องกับรูปลักษณ์ โดย lappaceum สื่อถึงสิ่งที่มีลักษณะคล้ายหนามหรือตะขอเล็ก ๆ เงาะจึงเป็นตัวอย่างของผลไม้ที่ชื่อสะท้อนลักษณะธรรมชาติ มากกว่าการตั้งตามชื่อชาวต่างชาติ

4. 🍍 สับปะรด  ผลไม้จากทวีปอเมริกาที่เดินทางไปทั่วโลก

สับปะรดมีถิ่นกำเนิดในทวีปอเมริกาเขตร้อน ก่อนแพร่กระจายไปยังภูมิภาคต่าง ๆ ผ่านการเดินเรือและการติดต่อระหว่างทวีปในยุคสำรวจ

ชื่อภาษาอังกฤษ pineapple เดิมใช้เรียกผลของต้นสนที่มีรูปร่างคล้ายลูกสน ก่อนจะถูกนำมาใช้กับผลไม้ชนิดนี้ ขณะที่ชื่อ Ananas มีรากมาจากภาษาของชนพื้นเมืองในทวีปอเมริกา ไม่ได้ตั้งตามชื่อผู้ค้นพบชาวยุโรป

5. 🥭 มะม่วง  จากเอเชียใต้สู่สวนผลไม้ทั่วโลก

มะม่วงมีถิ่นกำเนิดในอินเดีย และแพร่กระจายไปยังหลายภูมิภาคผ่านการค้าและการนำพืชไปปลูกในดินแดนใหม่ กรมวิชาการเกษตรระบุว่า มะม่วงน่าจะเข้ามาในไทยราว พ.ศ. 2143–2193 หรือช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 17

ชื่อวิทยาศาสตร์ Mangifera indica สื่อถึงพืชสกุลมะม่วงและความเชื่อมโยงกับอินเดีย ไม่ได้มาจากชื่อชาวต่างชาติผู้ค้นพบ

6. 🥜 มะม่วงหิมพานต์  เมล็ดจากอเมริกาใต้ที่เดินทางถึงเอเชีย

มะม่วงหิมพานต์มีถิ่นกำเนิดในอเมริกาใต้ นักเดินเรือชาวโปรตุเกสนำพืชชนิดนี้ไปปลูกในรัฐกัวของอินเดียในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 16 ก่อนแพร่กระจายสู่เขตร้อนในเอเชีย รวมถึงภาคใต้ของไทย

ชื่อภาษาไทยมีคำว่า “มะม่วง” แต่ผลจริงไม่ได้เป็นมะม่วง ส่วนเมล็ดที่คนกินกันคือส่วนที่อยู่ด้านนอกของผลพองสีแดงหรือเหลือง เป็นพืชต่างถิ่นที่ปรับตัวจนกลายเป็นพืชเศรษฐกิจสำคัญของภาคใต้

7. 🍈 มะละกอ  ผลไม้ต่างถิ่นที่กลายเป็นส่วนหนึ่งของอาหารไทย

มะละกอมีถิ่นกำเนิดในเขตร้อนของทวีปอเมริกา และแพร่กระจายไปยังพื้นที่เขตร้อนอื่นผ่านการเดินเรือและการค้าของชาวยุโรปในยุคสำรวจ

เมื่อเข้ามาในเอเชีย มะละกอสามารถเติบโตได้ดีในภูมิอากาศร้อน จึงกลายเป็นวัตถุดิบสำคัญของอาหารหลายประเทศ รวมถึงส้มตำของไทย ชื่อวิทยาศาสตร์ Carica papaya ไม่ได้ตั้งตามชื่อผู้ค้นพบชาวต่างชาติ

8. 🌳 มะขาม  ชื่อที่มีร่องรอยจากภาษาอาหรับ

มะขามเป็นไม้ผลที่มีประวัติยาวนานในเขตร้อน ชื่อภาษาอังกฤษ tamarind มีรากจากภาษาอาหรับ tamr hindi ซึ่งหมายถึง “อินทผลัมจากอินเดีย” สะท้อนการเรียกผลไม้ผ่านมุมมองของผู้คนในเส้นทางการค้าเก่าแก่

แม้ชื่อจะเชื่อมโยงกับภาษาอาหรับและอินเดีย แต่ก็ไม่ได้หมายความว่ามะขามถูกค้นพบโดยนักสำรวจชาวอาหรับ หรือมีถิ่นกำเนิดในไทยโดยตรง เรื่องราวของชื่อจึงเป็นหลักฐานของการแลกเปลี่ยนทางภาษาและการค้าระหว่างภูมิภาคมากกว่าประวัติการตั้งชื่อตามบุคคล