มหาปรินิพพานสูตรบอกว่าควรสร้างสถูปให้ใครบ้าง?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ในฉากท้ายของมหาปรินิพพานสูตร พระอานนท์ถามว่าจะจัดการพระสรีระของพระพุทธเจ้าอย่างไร พระสูตรเล่าต่อถึงพิธีพระศพและการสร้างสถูป ก่อนยกคำถามว่าใครบ้างควรมีสถูปให้ คำตอบในตัวบทไม่ได้มีเพียงพระพุทธเจ้าองค์เดียว

พระสูตรทีฆนิกาย 16 ระบุบุคคลสี่ประเภทว่าเหมาะแก่การสร้างสถูปให้ ได้แก่ พระตถาคตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า สาวกของพระตถาคต และพระเจ้าจักรพรรดิ ฉบับแปลอังกฤษใช้คำว่า burial mound หมายถึงเนินหรือสิ่งก่อสร้างเพื่อระลึกถึงผู้ตาย จึงควรเข้าใจเป็นอนุสรณ์ตามบริบทของพิธีศพ ไม่ใช่เจดีย์ทุกแบบที่พบในไทย

รายชื่อนี้อยู่ต่อจากคำแนะนำเรื่องพระศพ: ตัวบทให้สร้างสถูปของพระพุทธเจ้าที่ทางแยกใหญ่ และกล่าวถึงผู้ถวายดอกไม้ เครื่องหอม หรือกราบไหว้ตรงนั้นว่าจะเกิดประโยชน์สุขระยะยาวตามความเชื่อในพระสูตร จากนั้นจึงขยายคำตอบจากพระพุทธเจ้าไปถึงอีกสามประเภท

พระปัจเจกพุทธเจ้าคือผู้ตรัสรู้ด้วยตนเอง ส่วน “สาวกของพระตถาคต” หมายถึงผู้เป็นสาวกของพระพุทธเจ้าโดยตรง; พระเจ้าจักรพรรดิเป็นตำแหน่งกษัตริย์ตามคติในตัวบท ช่วงต่อมาพระสูตรยกพระเจ้ามหาสุทัสสนะเป็นกษัตริย์ผู้ครองราชย์โดยธรรม จึงเห็นว่ารายชื่อครอบคลุมทั้งผู้เกี่ยวข้องกับการตรัสรู้และผู้ปกครองบ้านเมืองตามธรรม

เหตุผลที่พระสูตรให้กับทั้งสี่กลุ่มมีแกนเดียวกัน: เมื่อนึกว่าสถูปเป็นของผู้มีคุณ ใจของผู้คนจะผ่องใสและเกิดความเลื่อมใส ตัวบทเชื่อมความรู้สึกนั้นกับการไปเกิดในสุคติหลังความตาย นี่คือคำอธิบายตามความเชื่อที่บันทึกไว้ในพระสูตร ไม่ใช่หลักฐานพิสูจน์ชีวิตหลังความตาย

ถ้าแยกคำสอนออกจากข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ ข้อความนี้ยืนยันได้ว่าพระสูตรเสนอรายชื่อสี่ประเภทและอธิบายคุณค่าของการระลึกถึงผู้ที่เคารพ แต่ไม่ได้ยืนยันว่าทุกชุมชนในอดีตสร้างหรือใช้สถูปตามแบบเดียวกัน เรื่องพิธีและสถูปในแต่ละพื้นที่ต้องพิจารณาจากหลักฐานอื่นประกอบ

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th