นั่งดูลมหายใจต้องหลับตาไหม? อานาปานสติในพระสูตรบอกไว้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ภาพคนนั่งสมาธิหลับตาเป็นภาพคุ้นตา เลยชวนให้สงสัยว่าต้องทำตามทุกครั้งไหม ถ้าจะหาคำตอบจากอานาปานสติสูตร ควรดูว่าพระสูตรเขียนคำแนะนำเรื่องการฝึกไว้อย่างไร

อานาปานสติสูตร (มัชฌิมนิกาย 118 หรือ MN 118) เริ่มด้วยการกล่าวถึงภิกษุที่ไปอยู่ในป่า ใต้ร่มไม้ หรือในอาคารว่าง จากนั้นนั่งขัดสมาธิ ตัวตรง และมีสติรู้ลมหายใจเข้าออก ช่วงนี้ไม่ได้ระบุว่าต้องหลับตาหรือลืมตา

ถ้าหายใจเข้ายาวก็รู้ว่าเข้ายาว ถ้าหายใจออกสั้นก็รู้ว่าออกสั้น จากนั้นรับรู้กายทั้งตัวแล้วฝึกทำกายให้สงบ พระสูตรแบ่งการฝึกเป็นสี่ชุด ชุดละสี่ขั้น ไล่จากกายไปสู่ความรู้สึก จิต และธรรม ชุดถัดมาให้รู้ปีติหรือความอิ่มใจและความสุข แล้วฝึกทำใจให้สงบ จากนั้นรู้สภาพจิต ทำใจให้เบิกบาน ตั้งมั่น และคลายออก ส่วนชุดสุดท้ายพิจารณาความไม่เที่ยง การจางคลาย ความดับ และการปล่อยวาง แม้หัวข้อจะขยับไปทีละด้าน ลมหายใจเข้าออกก็ยังเป็นฐานของการมีสติตลอดการฝึก

ช่วงท้ายของพระสูตรอธิบายความเชื่อมโยงไว้เป็นลำดับ: เมื่อเจริญอานาปานสติ สติปัฏฐาน 4 ซึ่งว่าด้วยกาย เวทนา จิต และธรรมจะบริบูรณ์ จากนั้นสติปัฏฐาน 4 เกื้อหนุนโพชฌงค์ 7 หรือองค์แห่งการตรัสรู้ 7 ประการ ก่อนกล่าวถึงความรู้และความหลุดพ้น โพชฌงค์ 7 ที่กล่าวถึงมีสติ การพิจารณาธรรม ความเพียร ปีติ ความสงบ สมาธิ และอุเบกขา รายละเอียดนี้ช่วยให้เห็นว่า MN 118 เชื่อมการรู้ลมหายใจกับการฝึกจิตในด้านอื่นตามลำดับ

ครูหรือสำนักต่าง ๆ อาจแนะนำเรื่องสายตาและท่านั่งเพิ่มเติม ผู้เริ่มฝึกทำตามแนวทางของครูที่ตนเรียนอยู่ได้ เวลาเห็นคำแนะนำว่า “ต้องหลับตา” ควรดูว่าผู้พูดอ้างพระสูตรตอนไหน หรือเป็นวิธีของครูตนเอง การบอกที่มาช่วยไม่ให้แนวทางเฉพาะสำนักถูกเล่าเหมือนเป็นกฎเดียวกันทุกแห่ง สรุปสั้น ๆ คือ MN 118 ให้รู้ลมหายใจเข้าออกอย่างมีสติ ส่วนเรื่องเปิดหรือปิดตาเป็นรายละเอียดที่ผู้สอนอาจกำหนดต่างกัน

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th