พระพุทธรูปแตะพื้นเรียกใครมาเป็นพยาน?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

พระพุทธรูปท่านั่งบางองค์วางมือซ้ายบนตัก ส่วนมือขวาห้อยลงข้างเข่าโดยปลายนิ้วชี้ใกล้พื้น ท่านี้เห็นได้ทั้งในวัดและพิพิธภัณฑ์ และมักใช้เล่าฉากมารวิชัยก่อนตรัสรู้ แล้วท่านี้สื่อถึงใคร?

ท่านี้มักเรียกว่า “ปางมารวิชัย” หรือท่ามือสัมผัสแผ่นดิน ในงานพุทธศิลป์บางชิ้นสื่อว่า พระโพธิสัตว์ขอให้พระแม่ธรณีเป็นพยานถึงความเพียรที่สั่งสมมา ขณะที่พญามารท้าทายพระโพธิสัตว์ก่อนตรัสรู้ แต่รายละเอียดของเรื่องอาจต่างกันตามที่มาและธรรมเนียมศิลปะ พระพุทธรูปมือแตะพื้นจึงไม่ได้เล่าเหมือนกันทุกองค์

กรมศิลปากรระบุว่าประติมากรรมมารวิชัยในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนครทำจากทองเหลืองและแก้ว และมีภาพพระแม่ธรณียืนบิดมวยผมที่ฐาน เรื่องนี้เล่าไว้ใน “ปฐมสมโพธิกถา” ปริเฉทที่ 9 ข้อมูลกรมศิลปากรไม่ได้ระบุชื่อผู้สร้างหรือปีที่สร้างไว้แน่ชัด

ในเรื่องเล่า น้ำจากมวยผมของพระแม่ธรณีท่วมกองทัพมารจนพ่ายแพ้ ภาพนี้สื่อถึงการยืนยันความเพียรและคุณความดีตามความเชื่อ ไม่ใช่หลักฐานประวัติศาสตร์ที่พิสูจน์ว่าปาฏิหาริย์เกิดขึ้นจริง

ในอินเดียก็มีงานพุทธศิลป์ที่ใช้ท่านี้ พิพิธภัณฑ์ศิลปะเมโทรโพลิแทนเก็บแผ่นสลักพุทธประวัติชิ้นหนึ่งไว้ งานนี้เป็นศิลปะปาละจากคริสต์ศตวรรษที่ 12 และน่าจะมาจากแคว้นพิหารหรือเบงกอลตะวันตก พิพิธภัณฑ์ระบุว่าบนแผ่นมีภาพพุทธประวัติหลายตอน โดยฉากกลางเป็นตอนพระโพธิสัตว์แตะพื้นเพื่อเรียกเทพีแห่งแผ่นดินมาเป็นพยานก่อนที่มารจะพ่ายแพ้ แต่พุทธศิลป์ในแต่ละพื้นที่อาจเล่ารายละเอียดต่างกัน

เวลาเห็นพระพุทธรูปมือแตะพื้น อย่าดูแค่มือ ลองสังเกตภาพที่ฐานและท่าทางของตัวละครรอบ ๆ ด้วย รายละเอียดเหล่านี้ช่วยให้เห็นว่าช่างเลือกเล่าฉากอย่างไร

เมื่อเข้าใจที่มาของท่ามือแล้ว พระพุทธรูปปางมารวิชัยก็เผยให้เห็นทั้งเรื่องเล่าทางศาสนาและฝีมือของช่างที่ถ่ายทอดเรื่องนั้นไว้

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th