วันพระผูกกับข้างขึ้นข้างแรมอย่างไร?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

วันพระบางเดือนตรงจันทร์ บางเดือนตรงพุธ ทั้งที่เป็นวันสำคัญซึ่งวนกลับมาทุกเดือน เหตุผลคือวันพระนับตามข้างขึ้นข้างแรม ส่วนปฏิทินงานนับวันจันทร์ถึงอาทิตย์เป็นรอบละเจ็ดวัน คนละระบบกัน ปฏิทินบางเล่มจึงพิมพ์เลขวันที่สากลกับวันจันทรคติไว้ด้วยกัน แต่สองระบบนี้ไม่ได้เริ่มเดือนพร้อมกัน

วันพระที่คนไทยคุ้นกันมักตรงกับวันขึ้น 8 ค่ำ ขึ้น 15 ค่ำ แรม 8 ค่ำ และแรม 14 หรือ 15 ค่ำตามความยาวของเดือน กลุ่มวันนี้อยู่ใกล้ช่วงกึ่งเดือน วันเพ็ญ และเดือนดับ; พระวินัยกล่าวถึงวัน 8, 14 และ 15 ค่ำของปักษ์ว่าเป็นวันประชุมและแสดงธรรมของสงฆ์

“ขึ้น” คือช่วงที่ส่วนสว่างของดวงจันทร์เพิ่มหลังเดือนดับ ส่วน “แรม” คือช่วงที่ลดลงหลังวันเพ็ญ ตัวเลขค่ำบอกลำดับวันในแต่ละครึ่งเดือน ใช้อ่านตำแหน่งในปฏิทินจันทรคติ ไม่ใช่ชื่อวันในสัปดาห์

พระวินัยปิฎกส่วนมหาวรรคเล่าว่า นักบวชต่างลัทธิประชุมสอนธรรมในวัน 8, 14 และ 15 ค่ำของแต่ละครึ่งเดือน ผู้คนเข้าฟัง พระเจ้าพิมพิสารจึงขอให้พระสงฆ์ประชุมวันเดียวกัน พระพุทธเจ้าทรงอนุญาตให้ประชุมและแสดงธรรม นี่คือสิ่งที่คัมภีร์เล่า ไม่ใช่หลักฐานว่าพุทธศาสนาคิดระบบเดือนจันทรคติขึ้นเอง

ธรรมเนียมสำหรับคฤหัสถ์กับกิจของพระสงฆ์ไม่ได้หมายถึงพิธีเดียวกันทั้งหมด คำอธิบายศัพท์พุทธศาสตร์ไทยระบุว่า ฝ่ายคฤหัสถ์นิยมถือวันพระในวันขึ้นและแรม 8 ค่ำ รวมทั้งวันจันทร์เพ็ญและวันจันทร์ดับ ส่วนวันอุโบสถของพระสงฆ์ผูกกับจันทร์เพ็ญหรือจันทร์ดับ รายละเอียดการปฏิบัติจึงต่างกัน

NASA ระบุว่ารอบเดือนดับถึงเดือนดับใช้เวลาราว 29.5 วัน ไม่ลงตัวกับสัปดาห์ละเจ็ดวัน วันพระจึงเลื่อนไปอยู่คนละวันของสัปดาห์ในแต่ละเดือน

ปฏิทินจันทรคติไทยมีเดือน 29 และ 30 วัน ปลายข้างแรมจึงอาจเป็น 14 หรือ 15 ค่ำตามรอบเดือน แม้เป็นช่วงใกล้เดือนดับเหมือนกัน จำนวนวันที่ต่างกันช่วยให้ปฏิทินเดินตามรอบจันทร์ที่ไม่ลงตัวเป็นวันเต็ม

เวลาเช็กวันพระ ให้ดูคำว่า “ขึ้น/แรม” และเลขค่ำในปฏิทินจันทรคติ ไม่ใช่วันประจำสัปดาห์ เพราะวันพระอิงรอบจันทร์ที่เลื่อนผ่านแต่ละวัน