ก่อนมีพระพุทธรูป คนสมัยแรกแทนพระพุทธเจ้าด้วยอะไร?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ภาพสลักพุทธศิลป์ยุคต้นบางชิ้นเล่าเหตุการณ์สำคัญโดยเว้นพื้นที่ตรงที่เราคาดว่าจะเห็นพระพุทธเจ้า คนดูจึงเห็นบัลลังก์ว่างใต้ต้นไม้ ล้อธรรม หรือรอยเท้าแทน คำถามคือศิลปินกำลังสื่ออะไร และการไม่มีพระพุทธรูปในฉากเหล่านี้หมายถึงมีข้อห้ามหรือไม่?

คำตอบคือ ในงานบางชิ้น สัญลักษณ์ทำหน้าที่ชี้ถึงพระพุทธเจ้าและเหตุการณ์ในเรื่อง แทนการแกะพระองค์เป็นร่างมนุษย์ ตัวอย่างบนราวหรือเสาสถูปภารหุตในอินเดีย ซึ่งพิพิธภัณฑ์เมโทรโพลิแทนระบุอายุราว 150–100 ปีก่อนคริสตกาล ช่วยให้เห็นธรรมเนียมภาพเล่าเรื่องแบบนี้อย่างเป็นรูปธรรม

เครื่องหมายแต่ละอย่างพาผู้ชมไปคนละเหตุการณ์ บัลลังก์ว่างใต้ต้นไม้ชี้ถึงสถานที่ตรัสรู้ ล้อธรรมกับกวางหมอบโยงกับการแสดงธรรมครั้งแรก ส่วนม้าที่ยืนไร้ผู้ขี่เล่าการออกจากวังของเจ้าชายสิทธัตถะ รอยพระพุทธบาทสื่อถึงการเคยเสด็จอยู่ ณ ที่นั้น สัญลักษณ์จึงไม่ได้ทำหน้าที่เหมือนกันหมด แต่ใช้แทนฉากที่ผู้ชมคุ้นจากเรื่องราว

จุดสำคัญคืออย่าอ่านคำว่า “ไม่มีพระพุทธรูป” เป็นข้อสรุปว่าคนพุทธทุกกลุ่มห้ามสร้างภาพพระพุทธเจ้า พิพิธภัณฑ์เมโทรโพลิแทนอธิบายว่าในศิลปะเล่าเรื่องยุคต้นมีการใช้สัญลักษณ์แทนพระองค์ และเมื่อภาพแบบมนุษย์เริ่มปรากฏ เครื่องหมายเก่าบางชนิดก็ยังใช้ต่อ ภาพสองรูปแบบจึงเคยอยู่ร่วมกันในช่วงหนึ่ง

สิ่งที่ยืนยันได้จากงานแกะสลักคือ ศิลปินเลือกใช้ต้นไม้ บัลลังก์ ล้อ หรือรอยเท้าเพื่อเล่าเรื่องและทำให้ผู้ชมระลึกถึงพระพุทธเจ้า ส่วนเหตุผลว่าทำไมบางฉากจึงไม่แสดงพระองค์เป็นคน ยังไม่ควรย่อให้เหลือคำตอบเดียว หรือเหมารวมว่าเป็นข้อห้ามทั่วทั้งอินเดีย

ดังนั้น ถ้าเห็นฉากว่างในภาพพุทธศิลป์เก่า ไม่ได้แปลว่าไม่มีใครอยู่ในเรื่องเสมอไป บางครั้งต้นไม้ ล้อ หรือรอยเท้าบอกว่าภาพกำลังกล่าวถึงพระพุทธเจ้าและเหตุการณ์ใด การอ่านจึงต้องดูเครื่องหมายเหล่านี้ควบคู่กับฉากรอบข้าง

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th