ท่าก้าวที่ทำให้พระพุทธรูปสุโขทัยดูเหมือนกำลังเดิน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

เวลาเห็นพระพุทธรูปยืนบนฐาน เรามักรู้สึกว่ารูปนั้นหยุดนิ่ง แต่พระพุทธรูปลีลาของสุโขทัยกลับดูคล้ายกำลังก้าวผ่านพื้นที่ ทั้งที่เป็นงานปั้นหรือหล่อซึ่งขยับไม่ได้ ช่างทำให้ท่าทางมีจังหวะได้อย่างไร

ความรู้สึกเคลื่อนไหวไม่ได้มาจากฉากหลังหรือการจัดแสง แต่เป็นวิธีวางองค์ประกอบในตัวรูป คนดูจึงอ่านท่าทางจากแนวแขนและตำแหน่งเท้า แล้วค่อยสังเกตเครื่องแต่งกายกับฐานที่รองรับ

จุดสำคัญคือ พระบาทขวาที่ยกขึ้น กรมศิลปากรอธิบายพระพิมพ์ลีลาสุโขทัยชิ้นหนึ่งว่า พระบาทขวายกขึ้นแสดงอิริยาบถลีลา พระหัตถ์ซ้ายยกแสดงอภัยมุทรา ส่วนพระกรขวาแนบลำตัว ท่าทางที่ไม่วางแขนและเท้าอย่างสมมาตรจึงชวนให้มองเป็นจังหวะก้าว

ตำแหน่งเท้าและแขนทำให้สายตาอ่านท่าต่อกันจากฐานขึ้นไปตามจีวร จึงเห็นเป็นการก้าว ไม่ใช่เพียงรูปยืนที่เอียงไปด้านใดด้านหนึ่ง

พระพิมพ์ตัวอย่างเป็นงานดินเผาทรงคล้ายใบหอก พบที่มุมกำแพงแก้วของวิหารพระอัฏฐารส วัดสะพานหิน เมืองเก่าสุโขทัย กรมศิลปากรกำหนดอายุไว้ใน พุทธศตวรรษที่ ๒๐ หรือประมาณ ๖๐๐ ปีก่อน ปัจจุบันจัดแสดงที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร

กรมศิลปากรระบุว่าท่าลีลาพบทั้งในงานปูนปั้นประดับอาคาร งานสัมฤทธิ์ และพระพิมพ์ จึงเป็นแบบที่ช่างสุโขทัยถ่ายทอดลงบนงานศิลป์หลายชนิด

กรมศิลปากรเชื่อมภาพพระพุทธลีลากับเรื่องในพุทธประวัติที่พระพุทธเจ้าเสด็จลงจากดาวดึงส์หลังไปโปรดพุทธมารดา นี่คือเรื่องเล่าทางพุทธศาสนาที่อธิบายความหมายของภาพ ไม่ใช่หลักฐานยืนยันเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์

กรมศิลปากรเสนอว่ารูปแบบนี้อาจได้รับอิทธิพลจากศิลปะลังกา โดยเทียบกับภาพเขียนในวิหารติวังกะ ข้อนี้เป็นข้อสันนิษฐานทางประวัติศาสตร์ศิลป์ ยังไม่ยืนยันต้นแบบหรือเส้นทางส่งต่อที่แน่ชัด

ลองสังเกตเท้าที่ยกขึ้น แล้วตามดูแนวแขนกับลำตัว จะเห็นว่าช่างทำให้รูปนิ่งสื่อการก้าวได้ พร้อมบอกทั้งฝีมือและความเชื่อที่ผูกอยู่กับงานศิลป์สุโขทัย

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th