พระพุทธรูปปางไสยาสน์กำลังบรรทม หรือเล่าเหตุการณ์ก่อนปรินิพพาน?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ในวิหารไทย เราอาจเห็นพระพุทธรูปทอดพระวรกายตะแคง หลายคนคิดว่าท่านกำลังหลับ เพราะเรียกกันว่า “ปางไสยาสน์” แต่ภาพนี้เล่าแค่การพัก หรือหมายถึงช่วงสุดท้ายของพุทธประวัติ?

ท่าที่เห็นมักเป็นพระเศียรพิงพระหัตถ์ขวาและพระบาทวางเหลื่อมกัน ชื่อ “ไสยาสน์” บอกลักษณะการนอน แต่ไม่ได้บอกเองว่ารูปปั้นกำลังเล่าเหตุการณ์ตอนไหน จึงต้องอ่านเรื่องรอบองค์พระด้วย

โดยทั่วไปพระพุทธรูปปางไสยาสน์ในวัดไทยมักเชื่อมกับช่วงปลายพุทธประวัติและการปรินิพพาน แต่ท่านอนตะแคงขวาเพียงอย่างเดียวยังแยกฉากไม่ได้ เพราะคัมภีร์กล่าวถึงทั้งการนอนพักและเหตุการณ์ก่อนปรินิพพานด้วยท่าคล้ายกัน

มหาปรินิพพานสูตรเล่าว่า เมื่อเหน็ดเหนื่อยพระพุทธเจ้าตรัสว่าจะพัก แล้วทรงนอนตะแคงขวา วางพระบาทเหลื่อมกันอย่างมีสติ เรียกท่านี้ว่า “สีหไสยา” หรือท่านอนอย่างราชสีห์ จึงไม่ได้หมายถึงการหลับหมดสติ

ภายหลัง ณ สาลวันระหว่างต้นสาละคู่ พระองค์บรรทมด้วยท่าเดิม และพระสูตรเล่าต่อถึงปรินิพพาน ภาพท่านอนนี้จึงสื่อช่วงสุดท้ายได้ แม้ท่าทางจะดูเหมือนพักผ่อน

ท่านอนคือสิ่งที่เห็น ส่วนฉากที่ต้องการสื่อขึ้นกับเรื่องราวประกอบ บางวัดแสดงองค์เดียว บางแห่งมีภาพหรือองค์ประกอบอื่นร่วมด้วย จึงอย่าฟันธงจากท่าทางอย่างเดียวว่าเป็นภาพกำลังงีบ

วัดโพธิ์เรียกองค์สำคัญว่า “พระพุทธไสยาส” อธิบายว่าอยู่ในท่าสีหไสยา และกล่าวถึงความหมายเรื่องความสุข นี่คือคำอธิบายของวัดต่อองค์พระของตน ไม่ได้แปลว่าทุกวัดต้องใช้ความหมายเดียวกัน

อยากรู้ว่าองค์ใดเล่าตอนไหน ให้ดูป้าย ชื่อปาง และคำอธิบายของวัด ต้นสาละหรือภาพประกอบช่วยเพิ่มบริบทได้ แต่ควรอ่านคู่กับข้อมูลของสถานที่ เพราะแต่ละแห่งจัดแสดงต่างกัน

สรุปคือปางไสยาสน์ไม่ได้หมายถึงภาพกำลังหลับเสมอไป ในพุทธศิลป์ไทยมักเชื่อมกับช่วงใกล้ปรินิพพาน แต่ควรอ่านความหมายขององค์นั้นจากคำอธิบายของวัด ครั้งหน้าไปวัด ลองสังเกตป้ายใกล้องค์พระ จะเข้าใจสิ่งที่รูปปั้นสื่อได้ชัดกว่าเดาจากท่านอนอย่างเดียว

ขอบคุณภาพประกอบจาก graphic.in.th