ห้าภาพเปรียบในพระสูตร ชวนคลายความยึดมั่นในขันธ์ห้า

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ริมแม่น้ำคงคา ฟองก้อนหนึ่งลอยไปตามน้ำ ก่อนแตกหายไปในกระแส พระสูตรบทหนึ่งใช้ภาพนี้ชวนพิจารณาสิ่งที่เรียกว่า “ขันธ์ห้า” พร้อมเปรียบอีกสี่ขันธ์กับฟองอากาศ ภาพลวงตา ต้นกล้วย และกลมายา คำเปรียบที่ดูแปลกนี้กำลังชี้อะไร?

สังยุตตนิกาย 22.95 หรือเผณปิณฑูปมสูตร เล่าว่าพระพุทธเจ้าทรงยกอุปมาเหล่านี้แก่ภิกษุ แล้วชวนให้สังเกตและพิจารณาแต่ละอย่างอย่างถี่ถ้วน เมื่อดูใกล้ ๆ จะไม่พบแก่นถาวรที่คว้ายึดไว้ได้ คำว่า “ขันธ์ห้า” หมายถึงหมวดประสบการณ์ห้าด้าน ได้แก่ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ

พระสูตรเทียบรูปหรือร่างกายกับก้อนฟองที่ลอยน้ำ เห็นเป็นก้อนแต่เนื้อในไม่แน่น เวทนา—ความรู้สึกสุข ทุกข์ หรือเฉย ๆ—เหมือนฟองอากาศที่ผุดขึ้นแล้วหาย สัญญาหรือการจำและหมายรู้เหมือนภาพลวงตา ส่วนสังขาร ซึ่งรวมความคิดปรุงแต่งและเจตนา เทียบกับต้นกล้วยที่ลอกกาบออกแล้วไม่พบแก่นไม้ ขณะที่วิญญาณหรือการรับรู้อารมณ์เหมือนกลมายาที่เกิดขึ้นต่อหน้าตา

อุปมาทั้งห้าชวนให้เห็นว่าสิ่งที่ดูแน่นอนกลับหาแก่นถาวรไม่ได้ พระสูตรให้พิจารณาขันธ์ที่เกิดในอดีต ปัจจุบัน หรืออนาคต แล้วถามว่าอะไรคงเดิมและสั่งได้ตามใจเสมอ

ลองสังเกตความหงุดหงิดตอนรถติด ความรู้สึกเกิดขึ้น มีเหตุให้เกิด แล้วค่อยเปลี่ยนเมื่อสถานการณ์เปลี่ยน ความคิดในตอนนั้นก็อาจคลาดเคลื่อนได้ อุปมาเหล่านี้จึงชวนดูสิ่งที่เกิดในกายใจตามสภาพ แทนการรีบยึดว่าเป็นสิ่งคงเดิมทุกเวลา

พระสูตรชวนให้คลายความยึดมั่น ไม่ใช่เกลียดร่างกายหรือปฏิเสธชีวิต ร่างกาย ความรู้สึก และความคิดเปลี่ยนไปตามเหตุปัจจัย การเห็นเช่นนี้ช่วยให้ไม่คาดหวังว่าจะควบคุมทุกอย่างได้ดังใจ และไม่ได้ชวนให้ละเลยการดูแลตัวเองหรือผู้อื่น

ตอนท้ายพระสูตรกล่าวถึงการคลายกำหนัดและการหลุดพ้นของผู้เห็นขันธ์ตามที่เป็น ภาพทั้งห้าจึงพากลับมาสังเกตว่าอารมณ์หรือความคิดที่เกิดขึ้นเปลี่ยนแปลงอย่างไร

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th