ทำไมผ้ามัดหมี่จึงมีลายตั้งแต่ก่อนทอ?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

เมื่อแผ่นผ้ามัดหมี่คลี่ออกจากกี่ ลายบางชิ้นดูเหมือนปรากฏตามจังหวะกระสวย ทั้งที่ช่างกำหนดสีไว้ตั้งแต่เส้นไหมยังเป็นกลุ่ม กว่าจะเห็นเป็นดอกไม้หรือแนวเรขาคณิต จึงผ่านขั้นตอนที่เกิดขึ้นก่อนทอ

เส้นยืนกับเส้นพุ่งขัดกันเป็นผืน ลายทอหลายแบบเกิดจากการจัดเส้นบนกี่ แต่มัดหมี่วางช่วงสีไว้ในเส้นไหมก่อนเริ่มทอ ปมเชือกเล็ก ๆ จึงทำหน้าที่อะไรต่อเส้นไหมเหล่านี้?

ช่างมัดเส้นไหมเป็นช่วงตามแบบ แล้วนำไปย้อม สีจะติดตรงที่เปิดไว้ ส่วนที่เชือกรัดแน่นรับสีได้น้อยหรือไม่รับสี เมื่อแกะออก เส้นไหมจึงมีช่วงสีสลับกับช่วงที่ถูกกันไว้ กรมหม่อนไหมอธิบายวิธีนี้ในสารานุกรมมัดหมี่ ก่อนนำไหมไปกรอเรียงตามลำดับและทอต่อบนกี่

ก่อนย้อม ช่างเรียงไหมเป็นกลุ่มและกำหนดจุดที่ต้องการกันสี เชือกกล้วยหรือเชือกฟางพันรอบบริเวณนั้น พื้นที่ที่เปิดอยู่จึงสัมผัสน้ำย้อมโดยตรง ตำแหน่งกับระยะของปมเป็นตัวกำหนดว่าช่วงสีจะสั้น ยาว หรือเว้นห่างกันอย่างไร

หลังย้อมเสร็จจึงค่อยแกะเชือกออก สิ่งที่ได้ยังเป็นเส้นไหมแยกกัน แต่ละช่วงมีสีตามตำแหน่งที่รับน้ำยา ช่างกรอเส้นให้เรียงตามชุดที่มัดไว้ แล้วนำไปวางบนกี่ เมื่อต้องสอดเส้นพุ่งผ่านเส้นยืน สีที่อยู่บนเส้นไหมจึงมาประกบกันเป็นรูปทรงบนผืน

หากต้องการหลายสี ต้องทำซ้ำเป็นรอบ ส่วนที่ย้อมแล้วจะถูกมัดป้องกันก่อนลงสีรอบใหม่ เพื่อรักษาสีเดิมและเปิดเฉพาะจุดที่จะรับสีเพิ่ม วิธีนี้ทำให้เส้นเดียวมีสีหลายช่วงได้ งานหนึ่งผืนจึงต้องจำทั้งลำดับการมัด การย้อม และการเรียงเส้นกลับเข้ากี่

ขอบสีของมัดหมี่มีรอยซึมเล็กน้อยได้ เพราะน้ำย้อมไหลตามแนวผูกเชือก กรมหม่อนไหมระบุว่ารอยเหลื่อมของสีตรงขอบมัดเป็นลักษณะเฉพาะของเทคนิคนี้ ลายจึงมีเส้นขอบไม่แข็งเหมือนวาดด้วยไม้บรรทัด และรายละเอียดของแต่ละผืนอาจต่างกัน

ลายมัดหมี่เริ่มจากการวางปมก่อนถึงขั้นทอ หากมองใกล้ ๆ จะเห็นสีต่อเนื่องเป็นช่วงบนเส้นไหม ผืนผ้าแต่ละชิ้นจึงเก็บร่องรอยทั้งตำแหน่งที่ช่างผูกไว้และลำดับที่นำไหมกลับไปเรียงบนกี่